„Kultura i literatura Irlandii XX i XXI wieku”

dr hab. Leszek Drong (Zakład Retoryki Kultury i Mediów, Instytut Kultur i Literatur Anglojęzycznych)

Najogólniej obszar moich zainteresowań naukowych można zdefiniować jako kultura i literatura Irlandii dwudziestego i początku dwudziestego pierwszego wieku. Warto podkreślić rolę literatury i wyodrębnić ją z kultury, ponieważ jako filolog zawsze zwracam uwagę na to, co ma postać tekstu – a więc postać językową. Ale w swoich badaniach sięgam również po kulturę wizualną, szczególnie filmy fabularne dotyczące historii Irlandii i Irlandii Północnej – często oparte na faktach, niejednokrotnie są to też ekranizacje powieści.

Oczywiście jest to ogromny obszar i nie sposób w pracy naukowej zajmować się całą kulturą danego kraju. Mnie z wielu względów zainteresował i zmusił do wyjątkowego namysłu badawczego pewien konkretny fragment historii i element kultury z nim związany. Chodzi o konflikt w Irlandii Północnej w latach 1968-1998 – po angielsku nazywany The Troubles. Mimo że najokrutniejsze wydarzenia, w których zginęło ponad trzy i pół tysiąca cywilów, należą już do przeszłości, to w pamięci Irlandczyków z Północy trauma pozostaje do dzisiaj. Znajduje ona odzwierciedlenie m.in. w literaturze. Jednocześnie poprzez opisywanie bolesnych doświadczeń tamtych lat Irlandczycy próbują przezwyciężyć podziały i goić rany z przeszłości. Przedstawiciele obu stron konfliktu wracają do niego w utworach literackich, które niejednokrotnie pod pozorami realizmu historycznego dokonują u czytelników rekonstrukcji zbiorowych wyobrażeń o przeszłości. Retoryka (tj. w tym wypadku performatywny wymiar dyskursu literackiego) służy etycznemu projektowi mozolnego budowania mostów między zwaśnionymi społecznościami. Pisarze tacy jak Glenn Patterson z jednej strony i Robert McLiam Wilson z drugiej pokazują, że nie ma fundamentalnych barier między katolikami i protestantami w Irlandii Północnej. A z całą pewnością źródłem konfliktu nie jest i nigdy nie była religia jako taka (tzn. kwestie doktrynalne).

W ramach prowadzonych badań staram się odpowiedzieć na pytanie, jakim językiem Irlandczycy z Północy opowiadają sami sobie (i wszystkim innym) o wojnie domowej, traumie, śmierci zadanej i poniesionej, stracie, pokucie i żałobie. Jaką moc sprawczą ma narracja podejmująca próbę pojednania i wzajemnego wybaczenia? Czy David Park albo Deirdre Madden są w stanie wyprzeć z pamięci zbiorowej swoich rodaków obrazy utrwalone lekturą powieści Resurrection Man Eoina McNamee? Która fabuła ma większy potencjał afektywny i wpływa na kształtowanie się wizerunku historii najnowszej w świadomości Irlandczyków? Co do powiedzenia w tym względzie ma kultura popularna, przede wszystkim film i telewizja? Czy Głód Steve’a McQueena jest wystarczająco czytelny jako realistyczny przekaz wydarzeń historycznych, czy raczej ze względu na swoją turpistyczną estetykę zniechęca do zainteresowania się tematem strajku głodowego w 1981r? I wreszcie warto wspomnieć o szczególnym toposie, jakim w kulturze irlandzkiej jest Belfast jako miasto symbolizujące podział, a jednocześnie odrodzenie, czy wręcz zmartwychwstanie po latach śmiertelnej udręki.

Irlandia Północna – skłócona, wewnętrznie skonfliktowana, złożona, niejednoznaczna, trudna do zrozumienia nawet dla samej siebie, posługująca się w pewnym sensie „obcym” (angielskim) językiem – to właśnie jest z mojego punktu widzenia szczególnie interesująca przestrzeń kulturowa (lub, używając nieco innej terminologii, kultura mniejsza), którą odnajduję we współczesnych tekstach literackich, jak również na ulicach Belfastu i Derry, a czasem też w opowieściach taksówkarzy wiozących mnie z lotniska do siedziby uniwersytetu ulsterskiego, z którym od wielu lat owocnie współpracuję. Z drugiej strony Irlandczycy potrafią dostrzec i docenić wartość trudnej historii w społecznościach dotkniętych podobną traumą i może dlatego interesuje ich to, co działo się na Śląsku, w regionie, który jest kolebką naszego uniwersytetu. Dzięki temu mam wrażenie, że poznając ich kulturę, sam też uczę się szacunku dla rodzimej kultury regionalnej.

Accessibility