„Adaptacja teatralna. Praktyka twórcza – inscenizacja – przedstawienie”

dr Alina Sordyl (Zakład Teatru i Dramatu, Instytut Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych)

Temat obejmuje szerokie spektrum zjawisk teatralnych związanych z praktykami adaptacyjnymi w kontekście tzw. kultury adaptacji i zmierza ku teoretycznemu opracowaniu zagadnienia adaptacji teatralnej. Podjęcie problemu badawczego związane jest z bardzo szerokim upowszechnieniem praktyk tego typu we współczesnym teatrze polskim i niedostatkiem systematycznego opracowania oraz adekwatnej siatki pojęciowej. Owocem badań będzie rozprawa ukazująca adaptację jako problem teoretyczny odnoszący się do procesu twórczego w teatrze (klasyfikacja rozmaitych praktyk), do zagadnień inscenizacji i do pragmatycznych aspektów przedstawienia (adaptacja jako performans odbiorczy).

Praktyka adaptacji różnorodnych tekstów literackich to jedno z ważnych zjawisk wyłaniających się w teatrze polskim szczególnie po 1989 roku. Praca nad tekstem dramatu, która do niedawna była podstawą inscenizacji w teatrze dramatycznym, zmieniła charakter. Nie sprowadza się już tylko do analizy i interpretacji oraz tak zwanego „określenia” tekstu, który zmienia dramat w egzemplarz pracy. Pojęcie adaptacji pojawia się na afiszach i w programach do spektaklu jako nazwa odrębnej praktyki twórczej i oznacza przeważnie skomponowanie lub napisanie tekstu do konkretnego spektaklu na podstawie tekstu istniejącego. Adaptacja wiąże się zarówno z tekstami dramatycznymi, jak i epickimi, a nawet poetyckimi i dokumentalnymi. Autorem lub współautorem adaptacji może być sam reżyser czy inscenizator, ale też coraz częściej jest nim współpracownik reżysera, zwany dramaturgiem.

Do adaptacji epiki uciekają się nie tyko twórcy teatrów autorskich i indywidualnych estetyk scenicznych, ale także, coraz powszechniej, reżyserzy teatrów repertuarowych oraz „młodzi” reżyserzy, którzy rozpoczęli profesjonalną pracę w teatrze w końcu lat 90. i po 2000 roku. Wszakże w tych trzech przypadkach adaptowanie utworów dramatycznych czy epickich ma odmienny charakter. Można by postawić tezę, że twórcy teatrów autorskich, tacy jak na przykład Jerzy Grzegorzewski, Włodzimierz Staniewski czy Krystian Lupa dokonują adaptacji na zasadzie przystosowania elementów literackich do indywidualnej, zmieniającej się estetyki własnych teatrów, zaś reżyserzy teatrów repertuarowych raczej przystosowują modną epikę (Bułhakow, Schulz) do medium i jego bardziej utrwalonych, tradycyjnych konwencji reprezentacji i komunikacji. Z kolei Maja Kleczewska, Jan Klata, Michał Zadara i inni dokonują adaptacji zarówno klasycznych tekstów dramatycznych jak i tekstów epickich do dyskursów współczesnej kultury i ukształtowanych pod ich wpływem sposobów postrzegania i percepcji widza (idea porozumienia z widownią).

Kulturowe tło adaptacji epiki i innych tekstów w teatrze zdaje się dziś stanowić między innymi postmodernistyczna kultura z jej równorzędnym traktowaniem różnorakich systemów kulturowych, powszechna medializacja różnych porządków rzeczywistości oraz zmiany w ponowoczesnych społeczeństwach. Jednym z najważniejszych zjawisk jest zmiana statusu kulturowego samej literatury jako źródła i logosu. Odejście od logocentryzmu i wiary w obecność sensu w tekście, a także ogłoszona śmierć autora otworzyły świat tekstów nie tylko na sieć intertekstów, ale także na wszelakie konteksty: społeczne, komunikacyjne, polityczne, medialne. Poststrukturalistyczna refleksja umocniła przekonanie o braku tożsamości tekstu i wzmocniła świadomość znaczenia kontekstu. Ponadto uwypuklony został performatywny aspekt literatury jako dyskursu wystawionego na pokaz ( a nie tylko przedmiotu wyobrażonego), inicjującego przestrzeń dla aktów performatywnych, które w istocie są odgrywane przez odbiorców.

Czynnikiem istotnym, wpływającym na przemiany w teatrze, są też widowiska narracyjne i wirtualna przestrzeń mediów cyfrowych. Teatr przejmuje/adaptuje niektóre technologie i powiązane z nimi strategie narracyjne i równocześnie poszukuje i wzmacnia to, co dla niego swoiste, cielesne, substancjalne, doświadczeniowe. Reaguje na zanikanie cieleśnie oglądanego świata w mediach elektronicznych (McLuhan) i zredukowanie afektywności do abstrakcyjnej informacji (Lyotard) wzmocnieniem funkcji perforacyjnej (Lehmann).

Accessibility