„Semantyka leksykalna przymiotników jakościowych (fr.: adjectif qualificatifs)”

dr Magdalena Perz (Zakład Językoznawstwa Stosowanego i Translatoryki, Instytut Języków Romańskich i Translatoryki)

Przedmiotem obecnie prowadzonych przeze mnie badań jest semantyka leksykalna przymiotników jakościowych (fr.: adjectif qualificatifs). Termin przymiotnik jakościowy jest typowo definiowany w opozycji do przymiotnika odrzeczownikowego czy przymiotnika relacyjnego. Przed przyjęciem terminu „przymiotnik jakościowy” zasadnym wydaje się dokonać krótkiego przeglądu określeń obecnie używanych do klasyfikacji przymiotników. Te różne podziały, wywodzące się z odmiennych teorii językoznawczych, ujawniają pewne nieścisłości pojawiające się przy próbie jednoznacznego rozgraniczenia tych terminów.

Przymiotnik należy do kategorii gramatycznej, którą cechuje duża polisemia. Każde użycie przymiotnika jakościowego wydobywa, aktywuje inne komponenty znaczeniowe. Wystarczy przyjrzeć się sekwencjom z użyciem przymiotnika ostry. Wyrażenie ostry nóż nie aktywuje tych samych składników semantycznych co ostra papryka czy ostra krytyka. Przymiotnik może wyrażać różne znaczenia w zależności od typu rzeczownika, z którym współwystępuje. Fakt ten powoduje że przy tłumaczeniu na inny język, przymiotnikowi może odpowiadać kilka, kilkanaście ekwiwalentów słownikowych. Zagadnienie polisemii przymiotników i próba ich odwieloznaczniania dla potrzeb tłumaczeniowych jest przedmiotem kolejnego etapu pracy. Metoda, która pozwoli dokładnie opisać wybrane przymiotniki polisemiczne, to ujęcie zorientowane obiektowo, autorstwa prof. zw. dra hab. Wiesława Banysia. W prowadzonych badaniach zajmuję się również kolokacjami przymiotnikowymi. Uchwycenie granicy między dowolnym połączeniem wyrazowym a kolokacją jest intuicyjne dla rodzimych użytkowników języka, ale nie dla osób uczących się języka obcego czy tłumaczy. Wiele dyskusji wywołała próba zdefiniowania zjawiska kolokacji i poszukiwania wytycznych pozwalających oddzielić je od innych jednostek frazeologicznych. Kolokacje charakteryzują się różnym, nieprzewidywalnym poziomem ekwiwalencji międzyjęzykowej. Trudno wychwycić regułę, według której języki dopuszczają jedne połączenia językowe a wykluczają inne, co dodatkowo tłumaczy potrzebę zamieszczenia tych sekwencji w opisach słownikowych.

Opis zorientowany obiektowo, zastosowany przy opisie dezambiguizacji przymiotników, okazuje się pomocny przy wydobywaniu utrwalonych połączeń wyrazowych, takich jak:

brouillard opaque (pl. gęsta mgła),

pluie torentielle (pl. ulewny deszcz),

chocoalat noir (pl. gorzka czekolada),

vin sec (pl. wytrawne wino).

Metoda kontrastowego opisu uwzględniająca dwa języki może stanowić dodatkowe kryterium przy próbie wyznaczania zbiorów kolokacji. Opracowywane opisy, uwzględniające kolokacje, mogą wzbogacić istniejące bazy leksykalne i zostać wykorzystane do tworzenia słowników z dostępem informatycznym (np. w tłumaczeniu wspomaganym automatycznie).

W obszar moich zainteresowań badawczych wpisuje się także zagadnienie synonimii przymiotników jakościowych i możliwości ich wzajemnej zamienialności Synonimy leksykalne stanowią jeden z najlepiej zbadanych obszarów semantyki. Ponieważ synonimami mogą być tylko wyrazy, które mają wspólną część znaczeniową, relacja synonimii jest jedną z cech charakterystycznych przymiotników jakościowych. Bazując na wybranych grupach przymiotników, postaram się wydobywać wspólną dla analizowanych zestawów przymiotników przestrzeń semantyczną oraz porównać te przestrzenie między językiem francuskim a polskim. Ten nowy punkt widzenia i analizy przymiotników jako wyrazów o wspólnych cechach semantycznych, ma na celu pokazanie pojęcia synonimiczności na szerszym tle ogólnej teorii synonimii.

Jednym z ważniejszych zjawisk leksykalnych właściwych przymiotnikom jest relacja antonimii. Oprócz definicji antonimiczności wiele prac podejmuje próby ich klasyfikacji, gdyż przez antonimię rozumie się relacje różne i niejednorodne semantycznie, jak: przeciwstawność, odwrotność czy sprzeczność. Przymiotniki jakościowe denotują często pojęcia przeciwstawne tworząc pary antonimiczne, jak: ciepły ≠ zimny, suchy ≠ mokry czy ostry ≠ tępy. Aby dana para przymiotników mogła zostać uznana za antonimiczną, musi istnieć parametr wspólny łączący daną parę antonimów. Przymiotniki typu żywymartwy stanowią antonimy tylko w określonym kontekście. Kontekst rozumiany jako zespół elementów mających wpływ na rozumienie danego segmentu. Rola kontekstu i co-textu w procesie doboru antonimu pozostaje kluczowa, co pokazują np. różnice w możliwej łączliwości antonimów.

Po dokonaniu przeglądu podstawowych typów relacji zachodzących między przymiotnikami jakościowymi. W swoich badaniach, oprócz części teoretycznej, tworzona jest analogicznie część materiałowa, stanowiąca gotowy do wykorzystania zasób leksykalny. Przygotowywany opis będzie stanowił część większej całości, który w miarę potrzeb będzie systematycznie rozwijany i wzbogacany.

 

Accessibility