Najczęściej zadawane pytania (223) Ortografia (554) Interpunkcja (187) Wymowa (68) Znaczenie (240) Etymologia (294) Historia języka (24) Składnia (309) Słowotwórstwo (127) Odmiana (314) Frazeologia (126) Poprawność komunikacyjna (182) Nazwy własne (411) Wyrazy obce (87) Grzeczność językowa (35) Różne (158) Wszystkie tematy (3116)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2016-01-17
Jaki rodzaj ma miasto Supraśl?
Nazwa tego miasta jest rodzaju męskiego (można to wywnioskować choćby z artykułu hasłowego w „Wielkim słowniku ortograficznym PWN” pod red. E. Polańskiego: http://sjp.pwn.pl/szukaj/Supra%C5%9Bl.html). Odmienia się jak rzeczowniki miękkotematowe: D. Supraśla, C. Supraślowi, B. Supraśl, N. Supraślem, Ms. Supraślu.
Nazwa ta jest odnotowana w „Urzędowym wykazie nazw miejscowości” (dostępnym także w wersji elektronicznej na stronie: http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/urzedowy_wykaz_nazw_miejscowosci_2013.pdf).
Nazwa rzeki Supraśl jest z kolei rodzaju żeńskiego i odmienia się jak rzeczowniki żeńskie: ta Supraśl, tej Supraśli, tę Supraśl, tą Supraślą, tej Supraśli. Podobieństwo obu nazw jest przyczyną wątpliwości i pomyłek. Warto wiedzieć, że od nazwy miasta i nazwy rzeki tworzy się taki sam przymiotnik: supraski.
Katarzyna Wyrwas

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-12-23
Jak będzie wyglądała odmiana imienia Aberforth? Czy poprawnie będzie jeśli napiszę o Aberforthcie? Spotkałam się też z wersją Aberforth’dzie. Która jest poprawna?
Sposób odmiany i zapisu odmienionych form zależy czasem od sposobu wymowy słowa. Imię Dumbledore’a, czarodzieja z cyklu powieści o Harrym Potterze, powinno być wymawiane z charakterystycznym, anglosaskim [th] na końcu (zob. http://www.hearnames.com/pronunciations/harry-potter-characters/aberforth-dumbledore), lecz – co można wywnioskować z podobnych przykładów, jak choćby Smith (zob. http://dictionary.cambridge.org/pronunciation/english/smith) – nawet w wersji anglosaskiej wymawiane jest dwojako. Stan ten oddają również nasze rodzime zasady pisowni (http://sjp.pwn.pl/szukaj/smith.html), ponieważ zapis miejscownika nazwiska Smith może przyjąć formę Smicie (jeśli przyjmiemy uproszczoną wymowę [smit]) albo Smisie (jeśli przyjmiemy uproszczoną wymowę [smis]). Wspomniana zasada pisowni
(http://sjp.pwn.pl/zasady/245-Jesli-w-ktoryms-przypadku-gramatycznym-brzmienie-gloski;629620 mówi, że jeśli w którymś przypadku gramatycznym brzmienie głoski kończącej temat nazwiska (lecz również imienia) obcego jest w języku polskim inne niż w języku oryginalnym, wówczas zakończenie tego nazwiska piszemy zgodnie z pisownią polską. W regule podane jest m.in. nazwisko Smith, a także formy Joyce – o Joysie, Barthes – o Barcie, Remarque – Remarkiem.
Pora wrócić do naszego imienia. Myślę, że skoro wymowa imienia Aberforth to [aberfort] lub – co na gruncie polskim jest chyba mniej prawdopodobne – [aberfors], forma miejscownika powinna mieć zapis o Aberforcie, gdyż wymawiane [t] wymienia się zgodnie z polską fonetyką na [ć] (może też Aberforsie przy drugim wariancie wymowy).
Wersja Aberforth’dzie jest zdecydowanie niepoprawna z trzech powodów. Po pierwsze: przy odmianie tego imienia nie jest potrzebny apostrof (inaczej niż w wypadku wyrazów z końcowym e niemym, jak de Gaulle – de Gaulle’a, George – George’a, Mike – Mike’a, pendrive – pandrive’a itp.). Po drugie: tematyczne th wymawiane jak [t] (lub [s]) w miejscowniku wymienia się na ortograficzne ci (lub si), co pokazałam wyżej. Po trzecie: czym miałby być w takim razie element dzie umieszczony po apostrofie? Rodzajem „drugiej” końcówki odmiany? W polszczyźnie w każdej odmiennej formie występuje tylko jedna końcówka fleksyjna.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-12-17
Chciałbym prosić o pomoc w rozwiązaniu odwiecznego sporu językowego w mojej redakcji. Chodzi o stwierdzenie, która forma jest poprawna: na Słowenii czy w Słowenii? Czy istnieje jakaś ogólna reguła dotycząca tych form także w wypadku innych państw, jak np. Ukraina, Słowacja itp.?
Zasadą jest tu jedynie zwyczaj językowy. Zwyczajowo nazwy, takie jak Litwa, Łotwa, Białoruś, Słowacja, Węgry, w polszczyźnie łączą się w bierniku i miejscowniku z przyimkiem na. Mówimy (w bierniku), że jedziemy na Ukrainę, na Litwę, na Łotwę, na Białoruś, na Słowację, na Węgry, mówimy także (w miejscowniku), że jesteśmy na Ukrainie, na Litwie, na Łotwie, na Białorusi, na Słowacji, na Węgrzech. Słowenia nie zalicza się do tej grupy, mówimy więc: mieszkać w Słowenii, jechać do Słowenii.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-11-22
Dzień dobry, moje pytanie dotyczy odmiany nazwiska Żołądź. Jeśli mamy do czynienia z mężczyzną o tym nazwisku, jak powinna brzmieć forma narzędnika?
Na temat nazwisk, które brzmią tak samo jak nazwy pospolite, wypowiada się m.in. „Słownik poprawnej polszczyzny” PWN. Poprawne są dwa sposoby odmiany. Nazwiska takie (także Jastrząb, Gołąb, Jarząb) można odmieniać albo z zachowaniem samogłoski -ą- w temacie rzeczownika, albo z wymianą ą na ę jak wyrazy pospolite. Zgodnie z tą regułą poprawne są dwie formy w narzędniku liczby pojedynczej, por. z panem Żołądziem oraz z panem Żołędziem. Osoby, które noszą takie nazwisko, preferują pierwszy wzorzec odmiany, uznawany za bardziej staranny, ponieważ odmiana nazwiska odróżnia się wtedy od odmiany nazwy pospolitej. Poniżej podaję pełną odmianę nazwiska:
M. Żołądź
D. Żołądzia // Żołędzia
C. Żołądziowi // Żołędziowi
B. Żołądzia // Żołędzia
N. Żołądziem // Żołędziem
Ms. Żołądziu // Żołędziu
Patrycja Matyśniak

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-11-14
Szanowni Państwo, mieszkam w miejscowości o nazwie Wysokie Mazowieckie. Od pewnego czasu wydawana jest gazeta miejska o tytule „Halo Mazowieck”. Odezwały się głosy, że Mazowieck to nazwa obraźliwa, czego źródło tkwi jeszcze w okresie zaborów. Podobno w ten sposób dyskredytowano nasza miejscowość. Czy jednak nie jest przesadą zarzucanie błędu językowego poprzez użycie nazwy Mazowieck? Jestem od urodzenia związana z tym miastem i w codziennej komunikacji niejednokrotnie słyszę jadę do Mazowiecka, jestem z Mazowiecka, bo mieszkańcy przywykli do tej nazwy i ją akceptują. Czekając na wyjaśnienie, serdecznie pozdrawiam.
Faktem jest, że miasto nosi oficjalną nazwę Wysokie Mazowieckie, odnotowaną także w „Urzędowym wykazie nazw miejscowości” (dostępnym także w wersji elektronicznej na stronie: http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/urzedowy_wykaz_nazw_miejscowosci_2013.pdf). Prześledziłam historię tej nazwy w dostępnych słownikach onomastycznych (zob. M. Malec „Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski”. Warszawa 2003, K. Rymut, S. Rospond „Słownik etymologiczny miast i gmin PRL”. Wrocław 1984). Nazwa osady po raz pierwszy wymieniona jest w XIII wieku w postaci Vysoke, w XV wieku już w formie Wysokie. Jak widać, nazwa ma charakter topograficzny, czyli nawiązuje do pogórkowatości terenu: ‘wysokie miejsce, osiedle’, a dzięki przyjętej formie ma odmianę przymiotnikową: Wysokie, Wysokiego, Wysokiemu, Wysokiem. Aby odróżnić miasto od licznych wsi o podobnych nazwach, dodano w XIX wieku człon Mazowieckie. Jak podaje Kazimierz Rymut („Nazwy miast Polski”. Wrocław 1980), nazwę Mazowieck wprowadzono sztucznie w 1866 roku. Uczony odnotowuje, że forma się nie przyjęła, ale lokalne zwyczaje zdają się temu przeczyć. Jeśli faktycznie (a takimi danymi nie dysponuję) nazwę Mazowieck wprowadzili zaborcy i była kojarzona jako dyskryminująca, ośmieszająca, naturalne jest, że obywatele pamiętający o tym będą się do nazwy gazety odnosić nieprzychylnie, wrogo, a jako dodatkowy argument lokalni patrioci wykorzystają fakt nieoficjalności tej formy. Trudna jest dyskusja, gdy rozgrywa się między uczuciami do małej ojczyzny a działaniami nazwotwórczymi wydawców gazety, którzy tłumaczą przecież swój wybór tytułowej formy zwyczajem lokalnym, o którym wspomina Pani w pytaniu. Im idzie pewnie o podkreślenie tego, co lokalne, unikalne, codzienne i co miałoby jednoczyć mieszkańców w duchu swojskości – myślę, że tego za błąd (językowy) uznać nie można. Gdyby ktoś niepoprawnie odmieniał nazwę Wysokie Mazowieckie, używając np. formy !w Wysokim Mazowieckim, błąd fleksyjny byłby ewidentny.
Przypomnę przy okazji, że formy odmiany brzmią: Wysokie Mazowieckie, Wysokiego Mazowieckiego, Wysokiemu Mazowieckiemu, Wysokiem Mazowieckiem. Przymiotnik od tej nazwy ma formę wysokomazowiecki i zgodnie z zasadami pisowni polskiej powinien być pisany małą literą. Nazwy mieszkańców Wysokiego Mazowieckiego to wysoczanin i wysoczanka.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-11-14
Szanowni Państwo! Od kilku lat mieszkam na pograniczu Mazowsza i Podlasia. W rejonie tym miejscowości są przeważnie dwuczłonowe pisane z myślnikiem. Mam ogromny problem z odmianą tych miejscowości, a głównie z dopełniaczem i narzędnikiem. Są to np.: Drewnowo-Dmoszki, Złotki-Przeczki, Złotki-Stara Wieś, Boguty-Milczki, Drewnowo-Gołyń, Zawisty-Dworaki, Zawisty-Wity, Boguty-Pianki, Kutyłowo-Skupie. Czy jadę do Drewnowa-Dmoszek, a może do Drewnowa-Dmoszków?
Bardzo dziękuję za odpowiedź.
Wszystkie te nazwy są odnotowane w „Urzędowym wykazie nazw miejscowości” (dostępnym także w wersji elektronicznej na stronie: http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/urzedowy_wykaz_nazw_miejscowosci_2013.pdf). Powiemy zatem (w dopełniaczu): jadę do Drewnowa-Dmoszek, Drewnowa-Gołynia, Złotek-Przeczek, Złotek-Starej Wsi, Bogut-Milczek, Bogut-Pianek, Zawist-Dworaków, Zawist-Wit, Kutyłowa-Skupi (dopełniacze podaje wspomniany wyraz); a także (w narzędniku) współpracujemy z Drewnowem-Dmoszkami, Drewnowem-Gołyniem, Złotkami-Przeczkami, Złotkami-Starą Wsią, Bogutami-Milczkami, Bogutami-Piankami, Zawistami-Dworakami, Zawistami-Witami, Kutyłową-Skupią.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-11-11
Która z dwóch forma tytułu jest poprawna: don Kichot, don kiszot czy don kihot?
Bohater powieści Miguela de Cervantesa w „Wielkim słowniku ortograficznym języka polskiego PWN” pod red. E. Polańskiego jest odnotowany w dwóch formach: Don Kichot i Donkiszot (http://sjp.pwn.pl/so/Don-Kichot;4426774.html). W pytaniu stosuje Pan również zapis małą literą, więc na wszelki wypadek dodam, że słownik powyższy podaje również formę donkiszot w znaczeniu ‘marzyciel’ (zob. http://sjp.pwn.pl/so/donkiszot;4426776.html), która nie jest już nazwą własną, lecz eponimem od niej pochodzącym, pisanym małą literą podobnie jak judasz (zdrajca), romeo (zalotnik), donżuan (uwodziciel), adonis (urodziwy młodzieniec), nestor (człowiek najstarszy wiekiem w jakiejś grupie), narcyz (człowiek zakochany w sobie), otello (chorobliwie zazdrosny mąż) itp. Wyrazy takie zbiera m.in. „Słownik eponimów, czyli wyrazów odimiennych” Władysława Kopalińskiego.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-11-08
W jaki sposób poprawnie odmieniać nazwy drużyn? W przypadku „standardowych” nazw nie budzi to wątpliwości (odmiana nazwy, miasto pozostaje w mianowniku), ale już różne wersje powstają w przypadku drużyn z nazwą składającą się jedynie z akronimu: FC Barcelona, AS Roma etc. Często odmianie ulega nazwa miasta, czasem traktowana jest jak w przypadku standardowych nazw – pozostaje nieodmienna. Czy odmieniamy w tym przypadku miasto przez przypadki czy zostawiamy w mianowniku? I jak traktować podobne nazwy, przy czym odwrotnie pisane (Sevilla FC, Valencia CF)? Np. w nazwie Manchester United odmienia się miasto, czy w tym przypadku podobnie? Co w nazwach klubów determinuję odmienność tychże?
Nazwy klubów to nazwy własne, często – jak widać w Pana przykładach – składające się z nazwy miasta, która jest na gruncie polskim odmienna. Zgodnie ze zwyczajem językowym w nazwach FC Barcelona, AS Roma odmieniają się nazwy miast, odmiana przysługuje u nas tym elementom, które potrafimy zidentyfikować, czyli właśnie nazwom miast, a nie początkowym skrótowcom FC, AS, które powstały w dodatku od obcych słów (inaczej w rodzimych GKS Katowice, GKS Bełchatów, w których skrótowce podlegają odmianie: mecz GKS-u, z GKS-em itd.). Podobnie będą się zachować nazwy ułożone w szyku odwrotnym, jak Sevilla FC, Valencia CF, Liverpool FC czy Celta Vigo, które odmienimy np. (Sevilli, Sevillą FC, Valencią, Valencii CF, Liverpoolem FC, Celty Vigo, Celcie Vigo. Warto też wskazać, że w nazwie Real Madryt nazwa miasta pozostaje nieodmieniona: Realu Madryt, Realem Madryt, lecz w tym zestawieniu to człon Real jest najważniejszy, podobnie zachowują się polskie nazwy: Warta Poznań, Lech Poznań, Wisła Kraków, Arka Gdynia, Legia Warszawa, Zagłębie Lublin, Zagłębie Sosnowiec, Ruch Chorzów, Śląsk Wrocław, Widzew Łódź, Polonia Bytom, Górnik Zabrze, w których zwyczajowo odmieniany jest tylko pierwszy człon: z Wartą Poznań, Wisły Kraków, Arce Gdynia, Legii Warszawa, Zagłębia Lublin, w Ruchu Chorzów, z Górnikiem Zabrze.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-11-08
Czy nazwiska (i imiona) obcojęzyczne, których pisownia sugerowałaby ich odmienność, zaś w wymowie są nieodmienne, odmieniamy w pisowni? Chodzi mi o przykład piłkarza, który nazywa się Thibaut Courtois (czyt. Tibo Kurtua), naturalnie chciałoby się odmieniać w sposób standardowy: Thibauta Courtoisa, Thibautowi Courtoisowi etc.? Czy w tym przypadku należy odmieniać i imię, i nazwisko, czy zostawiać jedną formę, mianownikową, skoro w wymowie nie odmieniają się imię i nazwisko tego piłkarza?
Istnieją w niewielkiej liczbie nazwiska i imiona nieodmienne ze względu na swą formę, której na gruncie polskim nie możemy dopasować do żadnej z deklinacji. Do takich nazw należą te, które wymienia Jan Grzenia we wstępie do „Słownika nazw własnych” (Warszawa 1998, s. 67; wykaz dostępny na stronie naszej Poradni w dziale Nazwiska nieodmienne), a mianowicie zakończone w wymowie na akcentowaną samogłoskę [o] (ortograficzne -o, -au, -eau z niewymawianymi -s, -x), jak Hugo, Desnos, Despiau, Cocteaux, Cousteau, Rousseau; zakończone w wymowie na [ła], jak Benoît, Dubois, Pasqua; zakończone w wymowie na samogłoskę u jak Ceauşescu, Kimbangu, Nehru, Pompidou, a także z końcowym -x w zapisie: Giraudoux, Levittoux. W związku z powyższym nazwisko belgijskiego piłkarza Thibaut Courtois na gruncie polskim pozostanie całkowicie nieodmienne.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-11-08
Czy wolno w publikacjach stosować spolszczenie imion, np. Anna Eleanor Roosevelt na Anna Eleonora Roosevelt? Jak powinno się odmieniać Anny Eleanor czy Anny Eleanory?
Spolszczenia stosować wolno, lecz zależy to od wielu czynników, jak stopień utrwalenia formy spolszczonej w języku (przykładami mogą być William Szekspir, Józef Stalin, Włodzimierz Lenin, Marcin Luter, Piotr Czajkowski, Jerzy Waszyngton, Franciszek Józef I, Elżbieta II, Karol XVI Gustaw, książę Karol), a także od tego, czy np. dana osoba żyje współcześnie. Stosowanie form typu !Jerzy Clooney, !Włodzimierz Putin, !Michał Douglas, !Jan-Klaudiusz Juncker, !Małgorzata Thatcher nie jest odbierane jako profesjonalne, a wręcz może być uznane za ironiczne, prześmiewcze.
Jeśli osoba nosi więcej niż jedno imię, to spolszczone powinny być oba (np. Jan Sebastian Bach, Karol Maria Weber). Inną rzeczą jest forma imienia i nazwiska, jakiej dana osoba używa, a Eleonora Roosevelt znana jest głównie pod swym drugim imieniem, tak też jest często odnotowana w dokumentach życia społecznego i politycznego, encyklopediach. Znany jest podpis odręczny dyplomatki, w którym używa tylko drugiego imienia. Jako Eleonora Roosevelt występuje w „Wielkim słowniku ortograficznym języka polskiego PWN” pod red. E. Polańskiego ( http://sjp.pwn.pl/so/Roosevelt;4504803.html).
Jeśli używamy dwóch imion w wersji spolszczonej, to one się oczywiście odmieniają, bo zastępujemy obce, męsko zakończone Eleanor funkcjonującą na gruncie polskim formą Eleonora z żeńską końcówką -a. Formy dopełniacza Anny Eleanor też moglibyśmy używać, ale polecałabym rozszerzenie spolszczenia na oba imiona. Jeśli używamy formy Eleanor, to należy pamiętać, że na gruncie polskim jest ona nieodmienna, ma bowiem formę męską, bezkońcówkową i jako taka nie wpisuje się w schemat odmiany w deklinacji żeńskiej, podobnie jak Margaret, Ingrid, Meryl, Ines, Nel, Mercedes, Brigitte, Fabienne, Nickole itp.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-11-01
Szanowni Państwo, zastanawiam się, jak odmienić nazwisko Buśko na zaproszeniach ślubnych. Do tej pory znalazłam już kilka odmiennych wzorów odmian nazwisk zakończonych na -o i nie jestem w stanie podjąć sama decyzji, która z odmian jest prawidłowa. Czy będzie to Zapraszamy Annę i Marka Buśków oraz Zapraszamy Marka Buśkę? Proszę o pomoc.
Nazwiska zakończone na -o podobne do tego, o które Pani pyta, mogą sprawiać problemy. Nie są to problemy z odmianą, bo ta jest dość oczywista, o czym świadczą poprawne formy, które Pani podaje. Kiedy odmieniamy nazwiska, takie jak Buśko, Pianko, Bieńko, Bańko, Jędrzejko, Bako, Sinko, Chodźko, Szewczenko, Żwirko, Lubaszenko itp., formy kolejnych przypadków są takie same jak formy przypadków nazwisk zakończonych na -a, np.: Bańko / Bańka – Bańki, Bańce, Bańkę, Bańką; Pianko / Pinka – Pianki, Piance, Piankę, Pianką; Żwirko / Żwirka – Żwirki, Żwirce, Żwirkę, Żwirką; Jędrzejko / Jędrzejka – Jędrzejki, Jędrzejce, Jędrzejkę, Jędrzejką. Bywa, że osoby noszące nazwiska zakończone na -o rezygnują z odmiany swych nazwisk z obawy, aby odbiorcy nie pomylili ich z postaciami na -a. Uważam, że ma to uzasadnienie, jeśli działamy na gruncie urzędowym, gdzie dokładne odtworzenie kształtu nazwiska jest niezwykle istotne. W komunikacji prywatnej, zawodowej, rodzinnej itd. wszyscy zazwyczaj wiedzą, jak się ktoś naprawdę nazywa, a zatem forma przypadka innego niż mianownik nie wprowadzi nikogo w błąd. W podobnej sytuacji jesteśmy, wypisując zaproszenia na ślub: zapraszamy rodzinę, znajomych, więc o nieporozumieniu nie może być mowy. Gorąco polecam używanie form, które widnieją w Pani liście! Na wszelki wypadek podaję pełny zestaw form odmiany interesującego Panią nazwiska: liczba pojedyncza – M. Buśko, D. Buśki, C. Buśce, B. Buśkę, N. Buśką, Ms. Buśce, W. Buśko!; liczba mnoga – M. Buśkowie, D. Buśków, C. Buśkom, B. Buśków, N. Buśkami, Ms. Buśkach, W. Buśkowie!

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-10-31
Witam, piszę pracę licencjacką z historii sztuki o pałacu w miejscowości Nakomiady. Jak poprawnie odmieniamy tę nazwę: Nakomiad czy Nakomiadów?
„Urzędowy wykaz nazw miejscowości i ich części” (http://ksng.gugik.gov.pl/urzedowe_nazwy_miejscowosci.php) odnotowuje dopełniacz: Nakomiad, inne formy odmiany tej nazwy leżącej w województwie warmińsko-mazurskim to: C. Nakomiadom, B. Nakomiady, N. Nakomiadami, Ms. Nakomiadach.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-10-30
Dzień dobry! Moje pytanie związane jest z odmianą nazwy własnej. Pracuję w Radlinie, dzielnicą tego miasta są Głożyny. Moja wątpliwość dotyczy formy miejscownika: powinno się mówić na Głożynach, a może raczej w Głożynach? Czy tę kwestię reguluje jedynie uzus językowy? Będę bardzo wdzięczna za odpowiedź.
Problemem nie jest miejscownik (bo ten brzmi Głożynach), lecz przyimek, którego należałoby użyć. Kiedy mówimy o dzielnicach, używamy przyimka na, np. mieszkam a Środuli, na Krzykach na Mydlicach; jadę na Środulę, na Krzyki, na Mydlice, na Zagórze, gdy zaś mówimy o miastach czy wsiach, używamy w i do, np. mieszkam w Mydlicach, w Zagórzu; jadę do Mydlic, do Zagórza. Wyjątek od tej zasady stanowią tylko Śródmieście i Centrummieszkam w Śródmieściu, w Centrum; jadę do Śródmieścia, do Centrum).
Skoro więc Głożyny są dzielnicą miasta, naturalne jest połączenie z przyimkiem namieszkam na Głożynach, jadę na Głożyny. Jeśli jednak jest to dzielnica nowa, która do niedawna była odrębną jednostką administracyjną (np. miasteczkiem lub wsią), przez pewien czas – przez pamięć o tej odrębności – może się jeszcze utrzymywać połączenie z przyimkiem do, jak np. jechać do Wilanowa, do Ursusa, do Blanowic. Z czasem, gdy mieszkańcy przywykną do nowego statusu dzielnicy, w miejscu przyimka do zaczyna się pojawiać zwykle na, np. jechać na Kabaty (por. „Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN” pod red. A. Markowskiego).

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-10-29
Szanowni Państwo, zwracam się z uprzejmą prośbą o wyjaśnienie mi kwestii związanej z oficjalną nazwą państwa polskiego Rzeczpospolita Polska. Czy drugi człon, tj. Polska jest rzeczownikiem (nazwa geograficzna kraju Polska, podobnie jak Francja, Niemcy) czy raczej przymiotnikiem (określającym pospolitą rzecz jako polską)? Wydawałoby się, że przez analogię z urzędową nazwą Bułgarii (Republika Bułgarii) należałoby uznać pierwszą wersję. Ale czy i w tym przypadku tak to należy rozumieć?
Drugi człon nazwy Rzeczpospolita Polska jest przymiotnikiem. Możemy to łatwo sprawdzić, odpowiadając na pytanie: Jak nazywa się głowa państwa w naszym kraju? Chodzi oczywiście o nazwę urzędu, a nie o konkretne nazwisko. Odpowiedź brzmi: Głowa państwa w naszym kraju to Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. A -ej to końcówka przymiotnika (tu w dopełniaczu).
Mimo że zasadą analogii w przypadku nazw własnych nie zawsze należy się kierować (metoda ta może nas sprowadzić na manowce), to tutaj da się znaleźć podobieństwa. Między wspomnianą Republiką (czego?) Bułgarii a Republiką (czego?) Konga czy Republiką (czego?) Angoli, ale też między Rzecząpospolitą (jaką?) Polską a chociażby Republiką (jaką?) Francuską, Republiką (jaką?) Czeską bądź Chińską Republiką Ludową.
Anna Latusek

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-10-29
Czy nazwisko Ciosek powinno się odmieniać, np. państwo Ciosek czy Cioskowie, państwa Ciosków, Michała Ciosek czy Michała Cioska?
Prawie wszystko nazwiska są odmienne, krótką listę typów, których ta zasada nie dotyczy, można znaleźć m.in. w „Słowniku nazw własnych” Jana Grzeni. Skoro nazwisko ma formę męską, odmienia się jak rzeczowniki męskie: Jan Ciosek, Jana Cioska, Janowi Cioskowi, Janem Cioskiem, Janie Ciosku; Maria i Jan Cioskowie, Marii i Jana Ciosków, Marii i Janowi Cioskom, Marię i Jana Ciosków, Marią i Janem Cioskami, Marii i Janie Cioskach. Nazwisko Ciosek nie podlega odmianie, jeśli jest noszone przez kobietę: Maria Ciosek, Marii Ciosek, Marię Ciosek, Marią Ciosek.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-10-29
Proszę o pomoc w rozwiązaniu problemu odmiany nazwiska Woźnicka. Mój narzeczony nazywa się Jan Woźnicka, w jego rodzinie nikt nigdy nie odmienił tego nazwiska, ponieważ każdy twierdzi, że jest ono nieodmienne, w związku z czym paradygmat wygląda następująco: Jan Woźnicka, Jana Woźnicka, Janowi Woźnicka itd. Jako iż zakładam, że brak odmiany w tym przypadku jest błędem, po pierwsze zastanawiam się, czy w rzeczywistości mianownik w rodzaju męskim nie powinien brzmieć Woźnicki i po drugie: czy powinniśmy odmieniać: Woźnicki, Woźnickiego, Woźnickiemu itd. czy raczej Woźnicka, Woźnicki, Woźnicce itd.
Skoro nazwisko zostało niegdyś zapisane i funkcjonuje w takiej postaci, to formy podstawowej się nie zmienia, lecz ustalić trzeba sposób odmiany: tu według deklinacji żeńskiej, bo nazwisko jest zakończone na -a jak wiele innych nazwisk, w tym znanych osób – Wajda, Wojtyła, Wałęsa, Religa – odmienianych bez większych problemów przez ogół. Formy odmiany powinny być następujące: Jan Woźnicka, Jana Woźnicki, Janowi Woźnicce, Jana Woźnickę, Janem Woźnicką, Janie Woźnicce jak Lech Wałęsa, Lercha Wałęsy, Lechowi Wałęsie, Lecha Wałęsę, Lechem Wałęsą, Lechu Wałęsie. Liczba mnoga nazwiska używana, gdy mowa o rodzinie albo parze małżeńskiej czy rodzeństwie, powinna mieć postać: Woźnickowie, Woźnicków, Woźnickom, Woźnickami, Woźnickach jak Wałęsowie, Wałęsów, Wałęsom, Wałęsami, Wałęsach.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-10-28
Proszę o pomoc w rozwiązaniu problemu odmiany nazw miejscowości. Jak poprawnie powinno się odmieniać: Marynowy, Lichnowy, Rydułtowy, Ulkowy. „Słownik nazw miejscowości i mieszkańców” (PWN, Wwa 2007), podaje: Rydułtowy, -ach; Marynowy, -wych; Rychnowy, -ach. Skąd ta różność w odmianie?
Wszystkie podane przez Panią nazwy miejscowości mają przyrostek dzierżawczy -ow-, częsty to typ polskich nazw miejscowości (postać oboczna tego przyrostka to -ew-). Sufiks dodawany był do nazw osobowych, zwykle właścicieli osad, por. Częstochowa (osada) od Częstoch, Baranów (gród) od Baran, Piotrków od Piotr, Lelów od Lel, Lelistryj, Kraków od Krak, Mikołajew od Mikołaj, Maciejew od Maciej. Z odmianą tych nazw nie ma kłopotu. Bo choć pierwotnie były to nazwy przymiotnikowe, dość wcześnie zaczęły być pojmowane jako rzeczowniki, fachowo mówi się, że uległy substantywizacji.
Sprawa komplikuje się przy nazwach Rydułtowy, Rychnowy, także przy innych nazwach Pomorza i Śląska (głównie południowego), tam często dochodziło do pluralizacji nazw dzierżawczych, do przydawania im końcówki liczny mnogiej, por. Makoszowy, Junkrowy, Radziechowy, Gołyszewy. Takim nazwom przynależy w miejscowniku końcówka -ach, jak w rzeczownikach pospolitych, którym brak liczby pojedynczej, por. w drzwiach, na skrzypcach, o szczypcach. O pluralizacji nazw miejscowości na terenach zachodnich i północnych pisze Stanisław Rospond w „Słowniku etymologicznym nazw i gmin PRL (Wrocław 1984, por. hasło RYDUŁTOWY).
Sam proces przechodzenia nazw o zakończeniu -ów/-ew w ~owy, -ewy nie jest jasny. W „Nazwach miast Polski” Kazimierza Rymuta (wyd. 2 z 1987 roku) znajduje się hasło RYDUŁTOWY, w którym czytamy: „RYDUŁTOWY, miasto, obecnie włączone do Wodzisławia Śląskiego w woj. katowickim. W początkach XIV w. miejscowość została zanotowana pod zlatynizowaną formą nazwy Rudolphi Villa. Z późniejszego okresu pochodzą zapisy: von Rynoltnwicz (1481), Rynoltowitz (1531), Rudsdorf und Rudoltowy (1581), Rudultow (1652), Rydultow (1679)”. Z zapisów widać, jak znaczne wahania językowe wykazywała nazwa w przeszłości. U podstaw nazwy leży imię genetycznie niemieckie, które na gruncie języka polskiego wykazywało znaczne wahania fonetyczne. I być może, że nietypowa kocówka -y wynika z obcego pochodzeniem rdzenia nazwy. Jeśli istotnie należy ją wiązać z dworem Rudolfa (na co wskazuje nazwa łacińska), to -owy byłoby po prostu odpowiednikiem łacińskiego -i. Jest to tylko hipoteza. Innym wytłumaczeniem byłaby analogia do klasy nazw rodowych, por. Łabędy, Łapy, Raczki, te mają również tylko liczbę mnogą.
Jak wyjaśnić odmienną końcówkę dla Marynowy (o Marynowych)? Tu nie doszło jeszcze do substantywizacji, nazwa odczuwana jest jako przymiotnik: jaki? – Marynowy, o czym? – o Marynowych. Ale uwaga! W Internecie pod linkiem: http://bywajtu.pl/uzytkownik/idb/temat/tablica-glowna-1/marynowy-na-zulawach znalazłam formę w Marynowach! Powiedzieć można, że obserwujemy proces zmiany gramatycznego statusu nazwy miejscowej – gaśnie pierwotna przymiotnikowość, użytkownicy języka przydają nazwie końcówkę rzeczownikową.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-10-27
Jaka jest poprawna pisownia wyrazu: idę do EMPiKu?
EMPik to nazwa sieci handlowej w postaci skrótowca literowego, a końcówki w formach kolejnych przypadków w tego typu tworach dodaje się po dywizie, czyli krótkiej kresce: EMPiK-u, EMPiK-owi, EMPiK-iem, EMPiK-i, EMPiK-ów, EMPiK-om, EMPiK-ami, EMPiK-ach (zob. http://sjp.pwn.pl/szukaj/EMPiK.html). W powojennej Polsce utworzono ogólnopolska sieć domów kultury i księgarń pod nazwą Klub Międzynarodowej Prasy i Książki – w skrócie KMPiK [wymawiane ka-em-pik]. Z czasem nazwa się skróciła do MPiK [wymawiane empik], a potem zleksykalizowała, co w tym wypadku oznacza, że skrótowiec stał się wyrazem, był traktowany jak zwykłe słowo, a w latach 70. XX używano już potocznej formy empik, podobnej do pekaes ‘autobus Państwowej Komunikacji Samochodowej – PKS-u» czy Cepelia ‘Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego – CPLiA’. Dziś Empik to już nie państwowy klub prasy i książki, lecz prywatna sieć księgarń.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-10-27
W jaki sposób należy odmieniać imię i nazwisko brazylijskiego pedagoga – Paulo Freire (wymowa [Palo Freri])? Jaką formę w dopełniaczu powinno mieć nazwisko: Freirego czy Freire’a?
Czy imię Paulo jest odmienne? Jeśli tak, to czy w dopełniaczu przyjmuje taką samą formę jak imię Paul, tzn. Paula)? Moją wątpliwość budzi to, że dopełniacz brzmiałby tam samo jak w przypadku imienia angielskiego.
Skoro nazwisko wymawia się [freri], to odmienia się ono jak podobne nazwiska typu włoskiego, czyli jak przymiotniki. Wzorcem może być odmiana nazwiska Pavarotti (zob. http://sjp.pwn.pl/so/Pavarotti;4484904.html) albo też – ze względu na pisownię – Linde (zob. http://sjp.pwn.pl/szukaj/linde.html).
Jeśli idzie o imię, to w pełni podzielam zdania Jana Grzeni wyrażone we wstępie do „Słownika nazw własnych” (Warszawa 1998, s. 60), że imiona obce powinniśmy odmieniać, ponieważ dla większości z nich możemy znaleźć na gruncie polskim odpowiednie wzorce odmiany. Imiona męskie zakończone na -o także powinny być odmieniane, chociaż niektóre z nich – jak Paulo mogą bez kontekstu, który stanowi nazwisko, wydawać się formami imion pokrewnych, funkcjonujących w innych językach. Nazwisko pozwala jednak pamiętać o właściwej formie imienia, które w wymowie będzie się dodatkowo różnić od wersji anglosaskiej. Kolejne przypadki zapiszemy zatem następująco: D. Paula Freirego, C. Paulowi Freiremu, B. Paula Freirego, N. Paulem Freirem, Ms. Paulu Freirem.

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-10-27
Która wersja odmiany nazwy Bronisze jest prawidłowa: z Bronisz czy z Broniszy?
„Urzędowy wykaz nazw miejscowości i ich części” (http://ksng.gugik.gov.pl/urzedowe_nazwy_miejscowosci.php) odnotowuje tylko jedną wersję: Bronisze, D. Broniszów, z której wynika, że pozostałe formy odmiany brzmią: C. Broniszom, B. Bronisze, N. Broniszami, Ms. Broniszach.


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21