Najczęściej zadawane pytania (191) Ortografia (466) Interpunkcja (161) Wymowa (61) Znaczenie (176) Etymologia (254) Historia języka (21) Składnia (254) Słowotwórstwo (101) Odmiana (268) Frazeologia (109) Poprawność komunikacyjna (196) Nazwy własne (312) Wyrazy obce (62) Różne (144) Wszystkie tematy (2585)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Składnia2008-10-18
Czy używa się formy: quiz wiedzy czy quiz z wiedzy o...?
Słowniki notują najczęściej quiz (a także spolszczona pisownię kwiz) historyczny, geograficzny lub quiz (kwiz) na temat…). Najnowsze słowniki oznaczają to słowo kwalifikatorem dawny lub książkowy, co wskazuje, że quiz (kwiz) ustępuje miejsca teleturniejom lub konkursom.
Alicja Podstolec

Zapożyczony z angielskiego quiz często zastępuje przyswojone znacznie wcześniej zapożyczenie łacińskie (później także francuskie) konkurs. Podobnie jak konkurs (konkurs czegoś i rzadsze konkurs z czegoś) występuje częściej w konstrukcji quiz czegoś (wiedzy) i rzadziej jako quiz z czegoś (z wiedzy).
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-10-17
Czy mówi się bronić Warszawy czy Warszawę? Bronić Kraków czy Krakowa itp.?
Rekcja czasownika bronić zależy przede wszystkim od tego, co mamy na myśli, kiedy go używamy.
1. Łączliwość z dopełniaczem (bronić kogoś, czegoś) mamy w kilku znaczeniach:
a) bronić, czyli ‘odpierać atak’, np. bronić miasta, ojczyzny itp.,
b) bronić, czyli ‘stawać w obronie’, np. bronić swoich przekonań, swojego zdania, bronić pracy magisterskiej, dyplomowej, doktorskiej (nie: !magisterską, dyplomową, doktorską),
c) bronić, czyli ‘zakazywać komuś czegoś’, np. pies bronił dostępu do domu, matka broniła córce spotkań z chłopakiem itp.
2. Możliwa jest również łączliwość z biernikiem (bronić kogoś, coś) w znaczeniu ‘chronić przed kimś’, np. wały bronią wieś przed powodzią.
W związku z powyższym zdanie proponowane przez Panią może brzmieć dwojako, w zależności od tego, co Pani chce przez nie wyrazić: Solidne fortyfikacje broniły Krakowa przed najazdem z zewnątrz (por. 1a) oraz Solidne fortyfikacje broniły Kraków przed najazdem z zewnątrz (por. 2).
Natalia Łukomska
Składnia2008-09-08
Jak powinno się napisać: przez pierwszych pięć lat będziemy musieli oszczędzać czy przez pierwsze pięć lat…?
Skłaniałabym się raczej do wersji z formą dopełniacza przymiotnika, czyli przez pierwszych pięć lat. Gramatyki języka polskiego (por. np. H. Wróbel, Gramatyka języka polskiego, Kraków 2001) podają jako zasadę podrzędność rzeczownika (a co za tym idzie określenia - w tym wypadku liczebnika porządkowego pierwszy) względem mianownikowych i biernikowych form liczebnika głównego. Mianownikowe i biernikowe formy liczebnika głównego od pięć wzwyż wymagają od rzeczownika (i jego określenia) formy dopełniacza, np. jeden długi rok; dwa, trzy, cztery pierwsze lata, ale: pięć, sześć itd. pierwszych lat.
Natalia Łukomska
Składnia2008-09-07
Jaka jest poprawna forma: mieszkać na ulicy czy przy ulicy?
Czasownik mieszkać jest czasownikiem niedokonanym oznaczającym zajmowanie jakiegoś lokalu bądź pomieszczenia przez pewien okres czasu i traktowanie go jako miejsca swojego pobytu. Możemy mieszkać z kimś, u kogoś (kiedyś mieszkano przy kimś :) oraz gdzieś. Obie wymienione formy przez Panią / Pana są poprawne. Ktoś powie, że mieszka na ulicy Grodzkiej, ktoś inny w piśmie do Urzędu Miasta napisze, że mieszka przy ulicy Grodzkiej. Połączenie z przyimkiem przy używane jest w języku urzędowym, oficjalnym i dlatego czasami uchodzi za wzorcowe, konstrukcja z przyimkiem na jest jednak również poprawna, zakorzeniona w świadomości użytkowników języka polskiego i chyba częściej używana. W języku potocznym często spotykana jest również forma skrócona mieszkać na Grodzkiej, na Kwiatowej, na Wolności.
Anna Majdak
Składnia2008-09-07
Mieszkam w Jaworznie w dzielnicy Bory. Czy poprawna jest forma mieszkam na Borach, jadę na Bory? Jeśli tak, to czy jest też inna poprawna forma określająca miejsce zamieszkania w danej dzielnicy miasta? Dlaczego zdania określające bardzo podobną czynność mają odmienną formę np.: idę na pocztę, idę do urzędu, do szkoły, do domu itp.?
Obydwa przyimki do oraz na w pewnych użyciach mają znaczenie podobne, np. wskazują na ruch, przemieszczanie się. W wyrażeniach typu: na wsi, na łąkach, na przystanku, na Borach podkreślamy, że ktoś lub coś znajduje się na jakimś terenie, że przemieszcza się lub prowadzi do miejsca należącego do tego terenu. Dobrze różnicę znaczeniową pokazać może takie zestawienie: idę do dyskoteki // idę na dyskotekę. W pierwszym przypadku do budynku, do jego wnętrza, w drugim na teren, na którym odbywa się jakaś impreza. Są to oczywiście tylko najogólniej sformułowane tendencje – czasem zwyczaj społeczny (uzus) utrwali inne połączenia, niekoniecznie konsekwentne. W sformułowaniach do urzędu, do szkoły, do domu podkreśla się celowość ruchu, w na pocztę raczej przestrzenność, „terenowość” pomieszczenia.
Aldona Skudrzyk
Składnia2008-08-25
W filmie Shrek jest zaklęcie, które wydaje mi się dziwne: Póty czar będzie trwał, póki miłości poznasz słodki smak i prawdziwy swój przybierzesz kształt. Czy rzeczywiście jest z nim coś nie tak?
Znane przysłowie Póty dzban wodę nosi, póki się ucho nie urwie doskonale odzwierciedla schemat składniowy, w którym jest miejsce dla spójnika póty: musi wystąpić w jednym z pary wypowiedzeń składowych zdania złożonego, podczas gdy w wypowiedzeniu drugim występują spójniki póki lub dopóki z przeczeniem nie.
Póty komunikuje, że czas trwania tego, o czym mowa w pierwszym zdaniu składowym zdania złożonego (czyli czas trwania czaru), jest wyznaczony przez czas, w którym nastąpi to, o czym mowa w drugim (i trzecim) zdaniu składowym (królewna Fiona pozna słodki smak miłości i diametralnie zmieni wygląd). Po spójniku póki obowiązkowo wystąpić powinna partykuła przecząca nie.
Z powyższych wywodów wspartych definicjami słownikowymi z Uniwersalnego słownika języka polskiego PWN pod red. S. Dubisza wynika jedno: zaklęcie w polskim tłumaczeniu tekstu Shreka nie jest skonstruowane poprawnie, bo brzmieć powinno: Póty czar będzie trwał, póki miłości nie poznasz słodkiego smaku i prawdziwego swego nie przybierzesz kształtu. Poprawna wersja brzmi jednak może mniej „zaklęciowo”, mniej rytmicznie… Trudno.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-08-22
Chodzi mi o wyraz zajęcia w znaczeniu ‘lekcje, kursy’, np. zajęcia jogi. Czy liczebnik w połączeniu z tym słowem zachowuje się jak w przypadku innych wyrazów, które występują tylko w liczbie mnogiej (skrzypce, spodnie itd.)? Konkretnie: powinno się mówić: trzy zajęcia czy troje zajęć?
Rzeczownik zajęcia w znaczeniu ‘stałe, regularne lekcje, wykłady, ćwiczenia lub treningi organizowane przez szkołę, uczelnię lub klub’ (Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza) nie ma form liczby pojedynczej, należy zatem – wraz ze skrzypcami, saniami, widłami, nożyczkami – do grupy wyrazów zwanych pluralia tantum. Gdy jednak wymienione przed chwilą wyrazy łączą się wzorcowo powinien liczebnikami zbiorowymi: dwoje skrzypiec, troje sań, czworo wideł, pięcioro nożyczek, rzeczownik zajęcia w interesującym nas znaczeniu nie może tworzyć konstrukcji !troje zajęć, nie można również powiedzieć trzy zajęcia (chociaż jeśliby chodziło o zajęcia w sensie ‘czynności, prace’, to oczywiście mówimy mam na dziś trzy zajęcia: sprzątanie, zakupy i prasowanie). W znaczeniu „akademickim” zaleca się używanie konstrukcji opisowych typu mam dziś trzy godziny zajęć. Połączenia w rodzaju mam jeszcze jedne zajęcia, mieliśmy pięć zajęć są uznawane za jednoznacznie niepoprawne, choć uzus w tym wypadku jest diametralnie inny: na uczelni powszechnie mówi się o trzech, czterech zajęciach, sformułowania takie słyszałam niejednokrotnie z ust nie tylko studentów, lecz i wykładowców, także na polonistyce. To jest wyłom w murze, który – choć może nie może teraz – ma szansę doprowadzić do zmiany w normie językowej.
Kwestie poprawnościowe związane z używaniem omawianych połączeń wyrazu zajęcia dokładniej omawia artykuł P. Wojdaka pt. «Akademicka» konstrukcja ?Mam dzisiaj dwa zajęcia (o użyciu liczebników głównych przy rzeczownikach pluralia tantum) zamieszczony w „Języku Polskim” (2002, z. 5, s. 345-348). Autor przyznaje, że tytułowa konstrukcja ma niewątpliwe walory komunikacyjne, jednak stoi na stanowisku, że w normie wzorcowej nie może być tolerowana. Konkretnie zatem powinno się mówić trzy godziny zajęć albo trzy godziny ćwiczeń, albo też trzy godziny wykładów.
Katarzyna Wyrwas

Składnia2008-08-18
W piosence z „Bolka i Lolka” jest taki fragment: Starszy to wie, i dziecko wie, wie również Bolek i Lolek. Moim zdaniem powinno być wiedzą i kłócę się z bratem. Czy mam rację?
Dla uzyskania w poezji czy piosence odpowiedniego rymu lub rytmu wiele się nieraz poświęca. W cytowanym fragmencie poświęcono reguły polskiej składni. Rzeczywiście: starszy wie, dziecko wie, ponieważ przymiotnik starszy i rzeczownik dziecko występują w liczbie pojedynczej, więc orzeczenie dostosowuje się do nich. Z Bolkiem i Lolkiem sprawa jest już inna, bo jest ich dwóch, orzeczenie wiedzieć musi zatem przybrać formę liczby mnogiej – wiedzą. Ktoś, kto pisał tekst piosenki, miał zapewne melodię, do której musiał się dostosować pod względem ilości sylab, dlatego też wiedzą nijak nie pasowało. Poza tym zadziałał tu też być może paralelizm: powtórzenie dwukrotne formy wie niejako zmuszało autora do użycia tej samej formy po raz trzeci. Niestety niepoprawnie. Można byłoby natomiast ująć rzecz tak: wiedzą też Bolek i Lolek. Pasuje do melodii.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-08-18
Chciałabym wiedzieć, czy poprawne jest używanie słowa jak w znaczeniu ‘kiedy, gdy, jeśli’. Owo kudłate azjatyckie zwierzę praktycznie wyparło z potocznego języka trzy pozostałe. Czy moje przywiązanie do kiedy, gdy, jeśli i niezastępowanie ich „jakiem” :) należy uznać za zbędne czepianie się?
Pani przywiązanie do spójników jest godne pochwały. Postępowanie takie sprawia, że język nasz nie ubożeje, lecz nadal jest w stanie dysponować wieloma środkami w celu wyrażenia różnych zależności.
Owszem, spójnik jak jest obecnie dość rozpowszechniony, ale uchodzi to jedynie w języku potocznym, w którym spójnik jak wprowadzać może zdania podrzędne czasu albo warunku. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN oraz Uniwersalny słownik języka polskiego podają przykłady: Jak będziesz w centrum, to kup dyskietki. To już rok, jak wyjechaliśmy z Krosna. Jak nie możesz mi dać tej książki, to chociaż mi ją pożycz. Jak wkręcała żarówkę, ktoś zadzwonił do drzwi. Rozszalała się burza, jak wracali do domu. Dostanie pan dyplom, jak zda pan egzamin magisterski. Na pewno został u matki, jak do tej pory go nie ma.
Jeśli chcemy wyrażać się starannie, powinniśmy używać odpowiednio spójników kiedy, gdy, odkąd, skoro oraz jeśli.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-08-14
W jakiejś książce tłumaczonej z języka angielskiego widziałam zwrot przełknął z trudem (w domyśle chodziło o ślinę). Czy ten zwrot jest poprawny? Czy nie powinno być napisane, co ktoś przełknął (np. z trudem przełknął ślinę)?
Konstrukcja !przełknął z trudem jest składniowo niepełna, ponieważ w schemacie budującym zdanie z czasownikiem przełknąć jest miejsce dla dwóch, ewentualnie trzech elementów: tego, kto przełyka, oraz tego, co jest przełykane: ktoś przełyka coś (i ewentualnie: jak? (z trudem, łatwo itd.), np. Marek przełknął tabletkę. Nie mógł przełknąć lekarstwa. Głośno przełknął ślinę.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-31
Ostatnio w reklamie usłyszałam takie słowa: skóra różni się u mężczyzn i kobiet. Nie umiem powiedzieć co, ale coś mi tu nie brzmi.
Czasownik różnić się powinien budować zdania o konstrukcji np. takiej: ktoś/coś różni się od kogoś/czegoś czymś, np. Człowiek różni się od małpy poziomem inteligencji. W polszczyźnie nie mamy połączenia !coś różni się u kogoś. Zdanie z reklamy poprawnie zbudowane mogłoby wyglądać następująco: Skóra mężczyzn różni się od skóry kobiet.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-28
Czy poprawnie jest mówić złożyć podziękowania dla pomysłodawców?
Połączenie złożyć podziękowania to po prostu dłuższa wersja prostszego określenia podziękować. Ale dziękują zwykli ludzie, osoby urzędowe zaś podziękowania składają - tak się mówi oficjalnie.
W całym tym zamieszaniu rzadko kto zauważa, że czasownik (po)dziękować łączy się z rzeczownikiem w celowniku, można więc jedynie (po)dziękować komuś (tu: pomysłodawcom). We współczesnym języku jednak celownik jest coraz rzadszym gościem, a doszło nawet i do tego, ze niektóre formy celownika dziwią, zaskakują, są podejrzewane o bycie niepoprawnymi, jak np. formy (przyglądam się) dobru, złu, biuru i inne. Zamiast form celownika używane bywają połączenia dopełniacza z przyimkiem dla, które mają ten walor, że dodatkowo dzięki obecności owego dla wywołują pozytywne skojarzenia związane z dawaniem czegoś (por. kwiaty dla matki = 'kwiaty, które dajemy matce'). Podobne uwagi czyniłam pewnie niegdyś w związku z czasownikiem dedykować w dziale Składnia.
Powinniśmy używać formy (po)dziękować pomysłodawcom lub złożyć podziękowania pomysłodawcom.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-18
Która z form jest poprawna: To dla Ciebie miła Ola czy To dla Ciebie miła Olu?
Gdybyśmy chcieli wyrazić, że ta oto miła Ola jest dla kogoś (np. przeznaczona), wtedy owszem, można byłoby rzecz ująć tak, jak to ujmuje się w pierwszym zdaniu, aczkolwiek nie byłaby to forma idealna. Zdanie drugie pokazuje jednak, że intencje nadawcy są inne – być może chce dać prezent pannie Oli, mówiąc lub pisząc cytowany tekst. W takim wypadku imię panny powinno wystąpić w wołaczu – Olu. W formie pisemnej ponadto przed owym imieniem w wołaczu oraz jego przydawką, czyli przed słowami miła Olu, należy postawić przecinek.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-08
Chciałabym zapytać, która wersja jest poprawna: obwiniać się za coś czy obwiniać się o coś.
Czasownik obwiniać o znaczeniu ‘obciążać winą za coś, uznawać za winnego czegoś’ tworzy zdania wedle schematu ktoś obwinia kogoś o coś, np. Obwiniali ją przed królem o zdradę. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A Markowskiego wyraźnie wskazuje, że konstrukcjami niepoprawnymi są !ktoś obwinia kogoś za coś oraz !ktoś obwinia kogoś czymś. Niepoprawne konstrukcje mogą powstawać, kiedy ktoś pomyli obwiniać z winić o bardzo podobnym znaczeniu ‘przypisywać komuś winę, oskarżać kogoś’, ponieważ winić ma schemat składniowy ktoś wini kogoś / coś za coś / o coś, np. Winiła go za ich nieudane życie. O spowodowanie wypadku winili pijanego kierowcę. Za wszystkie niepowodzenia winił zły los.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-08
Czy poprawne jest zdanie: Rodzice dzieci i młodzieży przygotowującej się do sakramentów? Wątpliwość dotyczy słowa przygotowującej czy przygotowujących się? Trudno znaleźć mi regułę, która rozwiązałaby problem, a wydaje mi się, że ta druga wersja rodzi pewną dwuznaczność w zdaniu...
Problematyczny fragment zdania ma dwie połączone spójnikiem łącznym i przydawki rzeczowne: (rodzice) dzieci i (rodzice) młodzieży i do nich musi się dopasować określenie utworzone od czasownika przygotowywać, występujące tu w formie imiesłowu przymiotnikowego. Zasadą jest, że przydawki przymiotne powinny się łączyć z wyrazami określanymi w związki zgody, a wspólnymi cechami gramatycznymi powinny być liczba, rodzaj i przypadek (zob. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A Markowskiego, hasło PRZYDAWKA). W cytowanym w pytaniu fragmencie zdania problematyczne jest to, że rzeczownik dzieci jest rodzaju nijakiego, a młodzież – żeńskiego. Problemem może być także to, że dzieci występują tu w formie liczby mnogiej, a młodzież to forma liczby pojedynczej, ponieważ rzeczownik ten – oznaczający wprawdzie zbiorowość – form gramatycznych liczby mnogiej nie tworzy. Mamy zatem zbiór różnorodzajowy i różnoliczbowy – w takich przypadkach określenie powinno się dostosować liczbą, czyli imiesłów powinien przybrać formę przygotowujących się.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-07
Poprawnie mówi się po lewo czy po lewej?
Jedyną poprawną formą jest po lewej. Formę !po lewo jako niepoprawną jednoznacznie wskazuje Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-05
Jakie są związki zgody w zdaniu: On jest lekarzem? Czy całość jest jednym związkiem zgody, czy on jest i jest lekarzem są osobnymi związkami zgody?
Związek zgody łączy podmiot wyrażony zaimkiem on i czasownik jest, uzgodnienie dotyczy tu liczby i rodzaju. Sytuacja w tym zdaniu jest jednak bardziej skomplikowana, ponieważ mamy do czynienia z orzeczeniem imiennym, złożonym, które składa się z łącznika jest i orzecznika lekarzem. W polszczyźnie czasownik w funkcji łącznika wymaga, aby rzeczownik w funkcji orzecznika występował w narzędniku, więc jest lekarzem to związek nie zgody, lecz rządu. Orzecznik lekarzem wchodzi w związek zgody z podmiotem on, ale skoro rzeczowniki nie przybierają form rodzajowych, zależność ta nie ma charakteru ściśle gramatycznego, jest jedynie uzależniona od znaczenia wyrazu, toteż lekarzem uzgodnione jest z męskim on; związek zgody widać tu także w uzgodnieniu liczby. (zob. R. Grzegorczykowa Wykłady z polskiej składni, Warszawa 1996, s. 69).
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-03
Jak powinno brzmieć prawidłowo zdanie: Trzy dni wytężonej pracy dadzą pożądane efekty czy Trzy dni wytężonej pracy da pożądane efekty?
Jeśli w skład podmiotu wchodzą liczebniki główne 2-4, które tworzą związki zgody z wyrazami określanymi, orzeczenie musi mieć formę liczby mnogiej, a więc: Trzy dni wytężonej pracy dadzą pożądane efekty.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-03
Chciałam Państwa prosić o pomoc w rozwianiu wątpliwości w zdaniu: Certyfikat przyznawany jest na rok. Po tym okresie gospodarstwo lub przetwórnia poddawana jest kolejnej kontroli. Nie jestem pewna, czy w tym przypadku forma poddawana jest, jest poprawna. Czy nie powinno raczej być poddawane są? Może lepiej napisać po prostu: Po tym okresie gospodarstwo lub przetwórnię poddaje się kolejnej kontroli.
W cytowanym tekście mamy do czynienia z podmiotem szeregowym, złożonym z dwóch rzeczowników połączonych spójnikiem lub. Przy takich podmiotach orzeczenie powinno wzorcowo przyjąć liczbę mnogą, choć dopuszczalne jest użycie orzeczenia w liczbie pojedynczej, jeśli podmioty są tego samego rodzaju gramatycznego, np. Długi spacer lub wysiłek fizyczny ułatwi ci odzyskanie równowagi. W naszym przypadku jednak rzeczowniki są różnorodzajowe (gospodarstwo - nijaki, przetwórnia – żeński), dlatego też orzeczenie musi być w liczbie mnogiej: Po tym okresie gospodarstwo lub przetwórnia poddawane są kolejnej kontroli. Oczywiście można uniknąć tych wahań, stosując zaproponowaną konstrukcję: Po tym okresie gospodarstwo lub przetwórnię poddaje się kolejnej kontroli.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-01
Zgłaszam się do Państwa z następującym problemem: jak wyczytałem, poprawną formą odmiany jest nasi pupile. Zastanawiam się jednak, czy wyrażenie nasze pupile także nie może funkcjonować? Myślę tutaj o innym kontekście słowa pupil nie odnoszącego się do ludzi, ale do zwierząt. Te zwierzęta – te pupile, nasze zwierzaki – nasze pupile. Bardzo proszę o pomoc, czy druga odmiana (nasze) jest w tym kontekście dopuszczalna.
Pana rozumowanie jest właściwe. Ponieważ rzeczownik pupil ma dwa znaczenia, może się odnosić zarówno do ludzi, jak i do zwierząt. W odniesieniu do ludzi powiemy: ci nasi pupile; o zwierzętach zaś: te nasze pupile. W obu przypadkach obie przydawki (nasz, pupil) odnoszą się do rzeczowników (np. wnuki, koty) i, wchodząc z nimi w związek gramatyczo-semantycznej zgody, „dziedziczą” cechy nadrzędnika - tu: osobowość // nieosobowość, liczba, rodzaj (także przypadek).
Ewa Jędrzejko

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13