Najczęściej zadawane pytania (208) Ortografia (502) Interpunkcja (168) Wymowa (65) Znaczenie (201) Etymologia (276) Historia języka (21) Składnia (270) Słowotwórstwo (114) Odmiana (288) Frazeologia (116) Poprawność komunikacyjna (207) Nazwy własne (350) Wyrazy obce (68) Różne (147) Wszystkie tematy (2793)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Słowotwórstwo2011-12-14
Nauka o chorobach drobiu to awiopatologia czy awipatologia?
Słowo pochodzi od wyrazów: łac. ăvĭs ‘ptak’ oraz patologia. W złożeniach tego typu zwykle pojawia się -o-, podobnie w wyrazach: fizjopatologia, neuropatologia, psychopatologia, socjopatologia. Dodać warto, że w Internecie znajdziemy wiele poświadczeń właśnie awiopatologii, natomiast brak *awipatologii (w Korpusie Języka Polskiego PWN wyrazy te nie pojawiły się).
Anna Muschiol
Słowotwórstwo2011-12-13
Proszę o wyjaśnienie zagadnienia ze słowotwórstwa. Chodzi mi o wyrazy mądry i mądrość – który z tych wyrazów jest podstawowy, który pochodny? Czy mądrość to cecha człowieka mądrego, czy mądry to ktoś, kogo cechuje mądrość? W ćwiczeniach z języka polskiego jest schemat, który wskazuje, że mądry to wyraz podstawowy do wyrazu mądrość, jednak na jednej z lekcji pojawiły się wątpliwości. Jak wytłumaczyć je uczniowi?
Zdecydowanie podstawowy jest przymiotnik mądry, i to zarówno formalnie, jak i semantycznie. A wytłumaczyć to uczniom można bardzo prosto – wyraz mądry ma tylko rdzeń mądr- i końcówkę -y, zaś mądrość ma w sobie ten sam rdzeń leksykalny oraz dodatkowo formant -ość- i dopiero końcówkę (tu: zerową), czyli jego budowa jest bardziej złożona. Wniosek: to mądrość jest pochodna, bo ma to, co mądry, a przy okazji coś więcej. Zatem definicja słowotwórcza będzie wyglądała: mądrość – cecha człowieka mądrego.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-10-29
Czy istnieje taki wyraz jak grzybopodobne?
Wyraz złożony grzybopodobne jest utworzony zgodnie z systemem polszczyzny i jest najzupełniej poprawny. Czyli istnieje on jako wyraz języka polskiego.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-30
Często używa się przymiotnika postapokaliptyczny na określenie różnego rodzaju zdarzeń, rzeczy, zjawisk dziejących się po globalnej katastrofie. Kilka razy spotkałem się jednak również z rzeczownikiem postapokalipsa. Czy taki wyraz złożony jest w języku polskim uprawniony? A jeżeli tak, co ww. słowo oznacza?
Wyraz postapokalipsa jest zupełnie poprawny (podobnie jak postmodernizm, postkolonializm) i będzie nazwą tego, co ma wydarzyć się po apokalipsie, nazwą czasów poapokaliptycznych.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-30
Dziś spierałam się z mężem, czy jest poprawna wersja: Będzie dziś pochmurnie. Wydaje mi się, że mówi się pochmurno.
Obie wersje: pochmurno oraz pochmurnie są poprawne.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-29
Czy słowo natychmiastowo jest poprawne? Czy jest to przysłówek utworzony błędnie od przysłówka natychmiast?
Formy natychmiastowo nie notują Uniwersalny słownik języka polskiego (red. S. Dubisz, 2008), Słownik współczesnego języka polskiego pod red. B. Dunaja (1996), Słownik języka polskiego Szymczaka (1994) ani też Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny (red. H. Zgółkowa, 1994–2005). Brak jest jakichkolwiek odnośników do tego przysłówka także w najnowszych wydaniach Słownika ortograficznego PWN. Znaleźć go jednak można w Słowniku języka polskiego Witolda Doroszewskiego, gdzie wyraz natychmiastowo występuje jako rzadszy synonim od natychmiast, z następującym przykładem użycia: „Tysiące myśli latało mi po głowie, język nie mógł nadążyć z ich wypowiadaniem. Wiele z nich przepadło nie dopowiedzianych, zapomnianych natychmiastowo”.
Omawiane słowo to przysłówek utworzony w sposób zgodny z regułami słowotwórczymi języka polskiego od przymiotnika natychmiastowy (por. obecność hasła natychmiastowo w Słowniku gramatycznym..., red. Z. Saloni i in.), a o obecności i żywotności tego wyrazu w najnowszej polszczyźnie świadczy znaczna liczba jego wystąpień m.in. w Narodowym Korpusie Języka Polskiego (www.nkjp.pl).
Żaneta Lerche, Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-29
SOJP dopuszcza dwie formy zapisu rzeczownika big-beat lub bigbit. Jaka jest poprawna forma zapisu przymiotnika pochodzącego od tego rzeczownika: czy również dwojaka: big-beatowy lub bigbitowy, czy wyłącznie bigbitowy.
Tylko jedna forma przymiotnikowa wyrazu big-beat jest poprawna, a mianowicie forma bigbitowy.
Sławomir Duda
Słowotwórstwo2011-08-29
Czy poprawny jest przymiotnik oenzetowska (np. komisja)?
Tak, jest on w pełni poprawny.
Sławomir Duda

Dobry byłyby też zapis tego przymiotnika w postaci ONZ-owska.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-20
Który zwrot jest poprawny (w literaturze naukowej pojawiają się obydwie wersje): handel targowy czy handel targowiskowy?
Obie formy są uzasadnione: handel targowiskowy – bo mamy rzeczownik targowisko, handel targowy – od rzeczownika trag.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-06-21
Czy w zdaniu powinno być obrzękłych czy obrzękniętych? Trzeba pamiętać, że w ciągu dnia bandaże oraz odzież uciskowa powinny być noszone na obrzękłych czy obrzękniętych kończynach.
Obie wersje są poprawne, czyli dobre będą wyrażenia zarówno obrzękłe nogi, jak i obrzęknięte.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-03-06
Chciałam uzyskać opinię na temat rzeczownika kolarka, którego użył jeden z polskich komentatorów sportowych. Czy żeńska forma jest dopuszczalna?
Rzeczownik kolarka w znaczeniu ‘kobieta jeżdżąca na rowerze’ jest formą poprawną, utworzoną regularnie i notowaną przez współczesne słowniki (np. Słownik języka polskiego pod. red. M. Szymczaka czy Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza). Oczywiście używając jej w zdaniu, trzeba zwracać uwagę na to, by z kontekstu wynikało, o jaką kolarkę chodzi – wyraz ten bowiem ma jeszcze inne znaczenie – jest potocznym określeniem samego roweru kolarskiego.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-03-05
Czy mogliby mi Państwo pomóc w utworzeniu przymiotnika od imienia Ezdrasz? Lepiej powiedzieć: pismo ezdraszowe (sugeruję się Chrztem Janowym) czy ezdriańskie (tj. jak od słowa Mesjasz – mesjański)?
To prawda, że przymiotnik od nazwy własnej może być tworzony dwoma środkami – przez dodanie przyrostka -owy bądź -ański. Do podanych w pytaniu wzorów dodałabym: Janowy, ale też: judaszowy, augiaszowy, fidiaszowy, jowiszowy. Również -ański znajduje umotywowanie nie tylko w mesjański, ale też w: kartezjański, kopernikański, luterański, osmański, cezariański, ammański. Dodać warto, że przymiotniki na -owy są bardziej „czytelne”, mam na myśli zachowanie bez zmian bazy słowotwórczej: Fidiasz+owy, Ptolemeusz+owy, też: Ezdrasz+-owy, podczas gdy dołączenie formantu -ański wiąże się z nieraz ucięciem części bazy, por. Kartezjusz → kartezjański, też Ezdrasz → Ezdriański. Zatem z punktu widzenia przejrzystości formalnej lepszy jest przymiotnik Ezdraszowy. Argumentem jest również uzus. Już od dawna funkcjonują w polszczyźnie połączenia: księga Ezdraszowa, modlitwa Ezdraszowa, zatem również pismo Ezdraszowe.
Użycie małej bądź dużej litery wiąże się z rodzajem przymiotnika. Gdy chodzi o wskazanie właściciela, autora, twórcy (przymiotniki dzierżawcze), piszemy: Sabałowe bajania, Miłoszowa poezja. Małą literą piszemy przymiotniki jakościowe (odpowiadające na pytanie: jaki?), np. ogród jordanowski, syzyfowe prace, homeryckie porównanie. Wyraz Ezdraszowy funkcjonuje jako przymiotnik dzierżawczy, jako synonimy możemy traktować wyrażenia: księga Ezdraszowa i księga Ezdrasza.
Krystyna Kleszczowa
Słowotwórstwo2011-03-05
Jak nazywa się osoba grająca w squasha? Czy jest to squashysta, squashista, a może poprawny jest jeszcze inny wariant? Squash to sport, którego popularność w naszym kraju stale wzrasta. W ubiegłym roku w Polsce wybudowano ok. 120 klubów, zaś w bieżącym powstanie ich zapewne jeszcze większa liczba. W związku z tym warto użytkowników klubów squashowych odpowiednio nazwać.
Urabiający odrzeczownikowe nazwy wykonawców czynności przyrostek -ista ma oboczną postać -ysta, która pojawia się po spółgłoskach: ~rz (aferzysta), (montażysta), ~dż (brydżysta), ~c (publicysta), także ~sz (faszysta, taszysta). Kłopot w tym, że choć squash w wymowie ma na końcu ~sz, pisownia pożyczki angielskiej nie uległa jeszcze spolszczeniu i dziwnie wygląda połączenie squash z wariantywną postacią przyrostka -ysta (squashysta). W takim wypadku lepiej dołączać postać pierwotną, jak w keyboardzista, rugbista, snowboardzista, zatem wyraz squashista wydaje się lepszy.
Krystyna Kleszczowa
Słowotwórstwo2011-03-05
Jak poprawnie używa się: pro-klientowska czy pro-kliencka?
Przede wszystkim podane propozycje są błędnie zapisywane, bo człon pro- pisze się łącznie z następującym po nim wyrazem, por. proamerykański, proarabski, prorządowy.
Problemem jest dobór przyrostka przymiotnikowego od rzeczownika klient. W Uniwersalnym słowniku języka polskiego odnotowane są dwie postaci przymiotnika:
kliencki pot. przym. od klient w zn. 1: ○ Uprawnienia klienckie.
klientowski przym. od klient tylko w zn. 1: ○ Reklamacje, uprawnienia klientowskie.
Przy pierwszej formie jest informacja, że to wyraz potoczny, a więc w oficjalnym języku, bo chyba o taki chodzi, lepsza jest forma proklientowski. Okazuje się jednak, że w Internecie częściej używany jest przymiotnik prokliencki i to wcale nie potocznie. Należy zatem ostrożnie traktować informację o potocznym charakterze wyrazu. Obie postaci są poprawne, a która się ustabilizuje, trudno w tej chwili orzekać. Lingwiści nie lubią prognozować.
Krystyna Kleszczowa
Słowotwórstwo2011-02-26
W jaki sposób zostały utworzone obecne w wielu nazwach słowa typu Nautica, Nordica itp.? Domyślam się, że ich źródłosłów jest łaciński (np. nauta = żeglarz), ale skąd końcówki -ica? Czy na podobnej zasadzie można by utworzyć nazwy Amberica lub Jantarica? I czy skoro jest Polonia - nazwa państwa i Polonica (w znaczeniu dokumentów w jęz. polskim, ale też występujące często jako część nazwy własnej) to mogłoby być również Pomerania i Pomeranica? Zajmuję się tworzeniem nazw i nie chciałabym popełnić błędu.
Co do słowa Pomeranicus (od łac. Pomerania) – zostało ono utworzone za pomocą tego samego formantu, który zbudował łaciński przymiotnik Polonicus (od łac. Polonia), a jego forma Pomeranica funkcjonuje m.in. w tytułach współczesnych periodyków – por. np. Acta Mathematica Pomeranica (czasopismo naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego). Wydaje się, że w podobny sposób mogłyby zostać utworzone przymiotniki odrzeczownikowe Amberica i Jantarica. Jeśli chodzi o postać Nautica, pochodzi ona od gr. nautikós znaczącego ‘okrętowy, żeglarski’, co z kolei od naútēs – ‘żeglarz’. Źródłosłowu formy Nordica należałoby szukać w ang. Nordic bądź niem. Nordisch.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-02-26
Mam problem z określeniem jednowyrazowym mieszkańca Arktyki. Mieszkaniec Azji - to Azjata, mieszkaniec Europy - Europejczyk, a mieszkaniec Arktyki - to?
Od nazwy miejscowej Arktyka nie tworzy się nazw mieszkańców.
Joanna Przyklenk
Słowotwórstwo2011-02-01
Czy poprawne jest używanie w języku prawniczym – mówionym i pisanym – dwóch sposobów pisowni i wymowy słowa subsumcja? Przeżywam katusze, gdy ktoś stara mi się wmówić, że używam danego słowa niepoprawnie. Tymczasem zgodnie z posiadanymi przeze mnie słownikami PWN wyraz sumsumcja etymologicznie związany jest z językiem łacińskim (sub- + sumere) i z tego względu nie jest potrzebne wstawianie dodatkowej litery -p- pomiędzy prefiks i rdzeń. Być może Polacy stosują analogię z wyrazem konsumpcja, który ma podobną historię, a jednak p wdarło się i jest używane oraz wymawiane. Z niecierpliwością oczekuję na odpowiedź. Już zdążyła mnie spotkać wątpliwa korekta ze strony jednego z wydawnictw prawniczych (wstawiono znamienne -p-).
Jak chodzi o historię terminu, racja jest po Pana stronie. Leksem powstał na bazie sub- oraz sūmere ‘brać’ i w takiej formie odnotowany jest w Słowniku języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego (w nowszych słownikach języka ogólnego brak hasła); w takiej formie wyraz notowany jest również w Słowniku ortograficznym PWN (z 2006 roku): subsumcja, subsumcyjny, subsumować (brak subsumpcji!). Dodam, że jest to również termin logiczny, w Małej encyklopedii logiki z 1988 roku definiowany jako: ‘stosunek inkluzji (właściwej) lub równości zachodzący między zakresami podmiotu i orzeczenia zdania ogólnotwierdzącego’. Odnotowuję ten fakt, bo w Internecie także jako termin logiczny funkcjonują obie postaci: subsumcja oraz subsumpcja. Zaskoczeniem zaś było dla mnie, że w korpusie języka polskiego PWN dwa razy pojawił się wyraz subsumpcja, natomiast brak przykładu na subsumcja (!). Czy to analogia do konsumpcja? Być może, ale problem wymaga głębszych studiów. W tej chwili istotna jest Pana postawa wobec prób ingerencji redaktorów w tekst Pana autorstwa. Powinien Pan bronić swojego stanowiska. Jako autor i specjalista ma Pan prawo decydować o postaci terminu, zwłaszcza że są za tym argumenty. Która postać zwycięży w rywalizacji: subsumcja vs. subsumpcja? Doświadczenie uczy, że lingwistyczne prognozy nie sprawdzają się. Dlatego wstrzymuję się z odpowiedzią na to pytanie.
Krystyna Kleszczowa
Słowotwórstwo2011-02-01
Czy zwrot epoka wilhelmińska jest poprawny (w odniesieniu do historii Niemiec), czy też powinno być: epoka wilhelmiańska?
W pierwszym odruchu uznałam, że lepszy jest przymiotnik wilhelmiański, łatwo bowiem wskazać analogicznie utworzone przymiotniki, tzn. powstałe na bazie nazw osobowych za pomocą przyrostka -ański. Wymienić można dla przykładu: franciszkański, cezariański, wolteriański, wiktoriański, augustiański, kopernikański. Jednak moja pewność zgasła, gdy zajrzałam do Internetu. Pełno tam zarówno wyrażeń: epoka wilhelmiańska, jak i epoka wilhelmińska (też inne połączenia, np. styl wilhelmiański obok styl wilhelmiński). Gdy zastanowić się głębiej, w obu przypadkach mamy jednakowy problem słowotwórczy. Chodzi tu poprzedzenie przyrostka -ski funkcyjnie pustym morfemem -ań- bądź -in- (fachowo nazywa się ten morfem konektywem, są zresztą inne, jak np. -ew-: królewski czy –ow-: mistrzowski). Czy da się wskazać przymiotniki z zakończeniem ~iński? Udało mi się znaleźć dwa przymiotniki pochodne od nazw własnych: apoliński oraz sybiliński/ sybilliński. Źródłem przyrostka -iński jest łacina (por. łac. Sibyllinus), także wyrazy z zakończeniem -iński, w których -in- jest częścią nie przyrostka, a tematu: kalwiński, arlekiński, jakobiński. Trudno zatem orzekać, czy lepsza jest forma wilhelmiński, czy wilhelmiański – obie postaci przymiotników są zgodne z regułami słowotwórczymi języka polskiego.
Krystyna Kleszczowa
Słowotwórstwo2011-02-01
Redaguję pracę poświęconą geologii Ukrainy, w której pojawia się wiele form przymiotnikowych (nazwy złóż, stref geologicznych itp.) utworzonych od nazw miejscowych. Będę wdzięczna za pomoc w następującej kwestii: czy istnieją jakieś zasady dotyczące stopnia i zakresu spolszczania przy tworzeniu tego typu przymiotników. Czy spolszczeniu ulega tylko końcówka (np. Suszczany – suszczański/ suszczanski)? Czy spolszczony jest cały wyraz (np. Stremyhorod – stremigorodzki/ stremygorodzki/ stremyhorodzki; Nowi Biłokorowyczi – biłokorowicki/ biłokorowycki/ białokorowicki)? Czy w formach pochodnych należy zachować znak zmiękczenia zaznaczany w transkrypcji apostrofem?
W polszczyźnie funkcjonuje kilka przyrostków dla przymiotników tworzonych od nazw miejscowości, przy czym ich dobór uwarunkowany jest przede wszystkim tradycją nazewniczą i zwyczajem lokalnym, w mniejszym stopniu budową nazwy, np. jeśli temat nazwy miejscowości kończy się na -d, to przyrostek ma postać -dzki, por. beskidzki, jeśli na -cz, to -cki, por. drohobycki, komaniecki od Drohobycz, Komańcza. Prócz podanych funkcjonują przyrostki: -ski (Charzykowy → charzykowski, Bychowa → bychowski), -ański (Biebrza → biebrzański, Biafra → biafrański), -ijski (Ismalia → ismalijski). Formanty te funkcjonują zarówno w przymiotnikach od polskich nazw miejscowości, jak i w przymiotnikach od nazw obcych – starałam się to pokazać w doborze przykładów.
Jakie kryterium przyjąć dla nazw ukraińskich? Wiele z nich mocno tkwi w polskiej tradycji, np. halicki od Halicz, brzeżański od Brzeżany, kamieniecki od Kamieniec Podolski, zbaraski od Zbaraż, komaniecki lub komańczowski od Komańcza. Tu polecam słownik ortograficzny. Ale nie wszystkie nazwy są tam umieszczone, brak np. przymiotnika od Nowi Biłokorowyczi, brak od Stremyhorod, też od Suszczany. Jeżeli decydujemy się na tworzenie przymiotnika, oczywiste jest dodanie przyrostka w polskiej postaci, zatem suszczański, a nie suszczanski. Natomiast ostrożna byłabym ze spolszczaniem tematów obcych nazw. Jeśli nazwa nie tkwi w polskim zwyczaju językowym, lepiej ograniczyć się do zasad transliteracji, w przypadku nazw ukraińskich znaleźć je można tutaj.
Dodam na koniec, że tworzenie przymiotników od nazw miejscowości to problem nie tylko w odniesieniu do nazw obcych, ale i polskich. Tak jest zawsze, gdy o doborze przyrostka w pierwszym rzędzie decyduje uzus językowy. W przypadku wątpliwości można uciec się do deskrypcji, np. złoża okolic miejscowości X, strefa geologiczna okręgu X.
Krystyna Kleszczowa
Słowotwórstwo2011-01-11
Wyjazdy turystyczne, których głównym tematem jest wino nazywamy wyjazdami enoturystycznymi. Jak to będzie w przypadku wyjazdów, których uczestnicy interesują się destylatami np. owocowymi: bądzie to wyjazd o tematyce destylarskiej czy destylerskiej.
Słowniki języka polskiego nie notują przymiotników utworzonych od rzeczownika destylat. W wypadku innych rzeczowników z formantem -at (np. delegat, desygnat, eksponat, postulat, granulat) również można mówić o blokadzie w tworzeniu przymiotników. Jednak niektóre tego typu rzeczowniki mogą być podstawą dla przymiotników tworzonych za pomocą przyrostka -acki (np. degenerat → degeneracki, desperat → desperacki, patronat → patronacki, wariat → wariacki). Można również wskazać przymiotnik utworzony od rzeczownika z przyrostkiem -at za pomocą przyrostka -arski (pensjonat → pensjonarski). Natomiast nie potrafię wskazać żadnego przymiotnika utworzonego od rzeczownika z przyrostkiem -at z przyrostkiem -erski. Kierując się zasadą analogii, można zatem wskazać (potencjalne) formy destylat → destylacki i destylat → destylarski. Drugi z wymienionych przymiotników funkcjonuje w polszczyźnie w połączeniach zakład destylarski, przemysł destylarski, sprzęt destylarski obok częstszych zakład destylacyjny, przemysł destylacyjny, sprzęt destylacyjny. Warto zauważyć, że Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza notuje przymiotniki destylacyjny (aparat, kocioł, piec destylacyjny) oraz podestylacyjny (np. osad), będące wyrazami pochodnymi od rzeczownika destylacja. Jako określenie wyjazdów, których celem jest degustacja destylatów lub zwiedzanie miejsc związanych z ich produkcją, proponuję wyrażenia wycieczka połączona z degustacją destylatów lub wycieczka poświęcona tematyce destylatów.
Barbara Mitrenga

1 2 3 4 5 6