Najczęściej zadawane pytania (214) Ortografia (507) Interpunkcja (170) Wymowa (65) Znaczenie (207) Etymologia (283) Historia języka (21) Składnia (274) Słowotwórstwo (118) Odmiana (293) Frazeologia (116) Poprawność komunikacyjna (212) Nazwy własne (363) Wyrazy obce (72) Różne (147) Wszystkie tematy (2848)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Słowotwórstwo2014-04-01
Jak w języku polskim tworzy się przymiotniki od wieków I-X. Jeśli mówimy dziewiętnastowieczny pisarz, to czy można także powiedzieć dwu-, trzy-, czterowieczny filozof? Wydaje mi się, że jeśli coś jest czterowieczne, oznacza to, że trwa czterysta lat. A co z pierwszowiecznym?
W pytaniu zawarty jest problem formacji potencjalnych. W użyciu są przymiotniki dwudziestowieczny, szesnastowieczny, piętnastowieczny, trzynastowieczny, można zatem utworzyć regułę: „weź liczebnik porządkowy, dodaj -wieczny, otrzymasz przymiotnik złożony, który wskazuje na dany wiek”. Problem w tym, że nie wszystko, co możliwe, funkcjonuje w języku. Jeżeli zatem użyjemy przymiotnika trzeciowieczny, utworzymy neologizm na wzór funkcjonujących już przymiotników. Wykorzystywanie potencji to przejaw kreatywnej postawy wobec języka, a nie błąd językowy. Ale uwaga! W pierwszym członie winien być liczebnik porządkowy, zatem neologizmy miałby mieć postać: pierszowieczny, drugowieczny, czwartowieczny itd. Dodać warto, że w użyciu można już spotkać takie wyrazy!
Krystyna Kleszczowa

Słowotwórstwo2012-06-28
W języku polskim zadomowiło się już słowo barista, choć nie jest jeszcze tak popularne jak barman. Barista jest osobą, która zajmuje się profesjonalnym parzeniem i przygotowaniem kawy. Chciałabym zapytać, czy poprawne jest używanie przymiotnika od tego słowa, np. mówiąc o szkoleniach dla baristów. Czy można użyć określenia szkolenie baristyczne?
Spokojnie może Pani używać przymiotnika baristyczny.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-12-17
Czy wyrażenie couchowany występuje w polszczyźnie i czy jest prawidłowo utworzone?
Słowo couchowany nie jest notowane w słownikach języka polskiego, nie występuje także w Korpusie Języka Polskiego. W pytaniu brak informacji o znaczeniu, ale podejrzewam, że chodzi o derywat od angielskiego wyrazu coach ‘trener’, a nie couch ‘kanapa, leżanka’. Wniosek taki opieram na fakcie, że odnotowana jest forma coaching w znaczeniu ‘aktywna współpraca szefa z pracownikiem w celu eliminowania błędów w pracy i wspierania rozwoju pracownika’ (www.pwn.pl), leksem coaching notowany jest w Korpusie Języka Polskiego, jest też wykorzystany w nazwie nowego polskiego magazynu. Słownik 100 tysięcy potrzebnych słów pod redakcją Jerzego Bralczyka obok coaching podaje też przymiotnik coachingowy. W internecie znajdziemy czasownik coachować, powstały na bazie coach, a wtedy mamy już prostą drogę do postaci coachowany – imiesłowu przymiotnikowego biernego (analogicznie do: animowany od animować, liftowany od liftować). Zasadniczym kryterium przemawiającym na niekorzyść tego wyrazu jest kryterium wystarczalności, gdyż da się go zastąpić polskimi wyrazami trenowany lub szkolony. Ponadto angielski wyraz w połączeniu z polskim morfemem brzmi obco, a zapis i wymowa mogą przysparzać wielu trudności. Warto jednak zaznaczyć, iż wyraz coachowany pojawił się już w Internecie na portalach związanych z biznesem oraz zarządzaniem, można zatem spodziewać się jego upowszechniania.
Anna Muschiol
Słowotwórstwo2011-12-14
Jaką poprawnie powinna nazywać się choroba wywołana przez bakterie z rodzaju Brucella: bruceloza czy brucelloza? Podobnie w przypadku Salmonelli: samoneloza czy salmonelloza? Czy jest jakaś reguła?
Poprawne formy wyrazów to: salmonelloza oraz bruceloza, obie notowane są w Uniwersalnym słowniku języka polskiego: salmonelloza – med. «choroba zakaźna, ostre zatrucie pokarmowe wywołane przez salmonelle» oraz bruceloza – med., wet. «choroba zakaźna zwierząt, głównie hodowlanych, lub choroba odzwierzęca u człowieka, wywoływane przez różne gatunki bruceli». Podstawą słowotwórczą słowa salmonelloza jest salmonella, z podwojoną głoską l, bruceloza pochodzi od słowa brucela, w którym nie ma podwojenia l.
Anna Muschiol
Słowotwórstwo2011-12-14
Nauka o chorobach drobiu to awiopatologia czy awipatologia?
Słowo pochodzi od wyrazów: łac. ăvĭs ‘ptak’ oraz patologia. W złożeniach tego typu zwykle pojawia się -o-, podobnie w wyrazach: fizjopatologia, neuropatologia, psychopatologia, socjopatologia. Dodać warto, że w Internecie znajdziemy wiele poświadczeń właśnie awiopatologii, natomiast brak *awipatologii (w Korpusie Języka Polskiego PWN wyrazy te nie pojawiły się).
Anna Muschiol
Słowotwórstwo2011-12-13
Proszę o wyjaśnienie zagadnienia ze słowotwórstwa. Chodzi mi o wyrazy mądry i mądrość – który z tych wyrazów jest podstawowy, który pochodny? Czy mądrość to cecha człowieka mądrego, czy mądry to ktoś, kogo cechuje mądrość? W ćwiczeniach z języka polskiego jest schemat, który wskazuje, że mądry to wyraz podstawowy do wyrazu mądrość, jednak na jednej z lekcji pojawiły się wątpliwości. Jak wytłumaczyć je uczniowi?
Zdecydowanie podstawowy jest przymiotnik mądry, i to zarówno formalnie, jak i semantycznie. A wytłumaczyć to uczniom można bardzo prosto – wyraz mądry ma tylko rdzeń mądr- i końcówkę -y, zaś mądrość ma w sobie ten sam rdzeń leksykalny oraz dodatkowo formant -ość- i dopiero końcówkę (tu: zerową), czyli jego budowa jest bardziej złożona. Wniosek: to mądrość jest pochodna, bo ma to, co mądry, a przy okazji coś więcej. Zatem definicja słowotwórcza będzie wyglądała: mądrość – cecha człowieka mądrego.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-10-29
Czy istnieje taki wyraz jak grzybopodobne?
Wyraz złożony grzybopodobne jest utworzony zgodnie z systemem polszczyzny i jest najzupełniej poprawny. Czyli istnieje on jako wyraz języka polskiego.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-30
Często używa się przymiotnika postapokaliptyczny na określenie różnego rodzaju zdarzeń, rzeczy, zjawisk dziejących się po globalnej katastrofie. Kilka razy spotkałem się jednak również z rzeczownikiem postapokalipsa. Czy taki wyraz złożony jest w języku polskim uprawniony? A jeżeli tak, co ww. słowo oznacza?
Wyraz postapokalipsa jest zupełnie poprawny (podobnie jak postmodernizm, postkolonializm) i będzie nazwą tego, co ma wydarzyć się po apokalipsie, nazwą czasów poapokaliptycznych.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-30
Dziś spierałam się z mężem, czy jest poprawna wersja: Będzie dziś pochmurnie. Wydaje mi się, że mówi się pochmurno.
Obie wersje: pochmurno oraz pochmurnie są poprawne.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-29
Czy słowo natychmiastowo jest poprawne? Czy jest to przysłówek utworzony błędnie od przysłówka natychmiast?
Formy natychmiastowo nie notują Uniwersalny słownik języka polskiego (red. S. Dubisz, 2008), Słownik współczesnego języka polskiego pod red. B. Dunaja (1996), Słownik języka polskiego Szymczaka (1994) ani też Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny (red. H. Zgółkowa, 1994–2005). Brak jest jakichkolwiek odnośników do tego przysłówka także w najnowszych wydaniach Słownika ortograficznego PWN. Znaleźć go jednak można w Słowniku języka polskiego Witolda Doroszewskiego, gdzie wyraz natychmiastowo występuje jako rzadszy synonim od natychmiast, z następującym przykładem użycia: „Tysiące myśli latało mi po głowie, język nie mógł nadążyć z ich wypowiadaniem. Wiele z nich przepadło nie dopowiedzianych, zapomnianych natychmiastowo”.
Omawiane słowo to przysłówek utworzony w sposób zgodny z regułami słowotwórczymi języka polskiego od przymiotnika natychmiastowy (por. obecność hasła natychmiastowo w Słowniku gramatycznym..., red. Z. Saloni i in.), a o obecności i żywotności tego wyrazu w najnowszej polszczyźnie świadczy znaczna liczba jego wystąpień m.in. w Narodowym Korpusie Języka Polskiego (www.nkjp.pl).
Żaneta Lerche, Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-29
SOJP dopuszcza dwie formy zapisu rzeczownika big-beat lub bigbit. Jaka jest poprawna forma zapisu przymiotnika pochodzącego od tego rzeczownika: czy również dwojaka: big-beatowy lub bigbitowy, czy wyłącznie bigbitowy.
Tylko jedna forma przymiotnikowa wyrazu big-beat jest poprawna, a mianowicie forma bigbitowy.
Sławomir Duda
Słowotwórstwo2011-08-29
Czy poprawny jest przymiotnik oenzetowska (np. komisja)?
Tak, jest on w pełni poprawny.
Sławomir Duda

Dobry byłyby też zapis tego przymiotnika w postaci ONZ-owska.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-20
Który zwrot jest poprawny (w literaturze naukowej pojawiają się obydwie wersje): handel targowy czy handel targowiskowy?
Obie formy są uzasadnione: handel targowiskowy – bo mamy rzeczownik targowisko, handel targowy – od rzeczownika trag.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-06-21
Czy w zdaniu powinno być obrzękłych czy obrzękniętych? Trzeba pamiętać, że w ciągu dnia bandaże oraz odzież uciskowa powinny być noszone na obrzękłych czy obrzękniętych kończynach.
Obie wersje są poprawne, czyli dobre będą wyrażenia zarówno obrzękłe nogi, jak i obrzęknięte.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-03-06
Chciałam uzyskać opinię na temat rzeczownika kolarka, którego użył jeden z polskich komentatorów sportowych. Czy żeńska forma jest dopuszczalna?
Rzeczownik kolarka w znaczeniu ‘kobieta jeżdżąca na rowerze’ jest formą poprawną, utworzoną regularnie i notowaną przez współczesne słowniki (np. Słownik języka polskiego pod. red. M. Szymczaka czy Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza). Oczywiście używając jej w zdaniu, trzeba zwracać uwagę na to, by z kontekstu wynikało, o jaką kolarkę chodzi – wyraz ten bowiem ma jeszcze inne znaczenie – jest potocznym określeniem samego roweru kolarskiego.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-03-05
Czy mogliby mi Państwo pomóc w utworzeniu przymiotnika od imienia Ezdrasz? Lepiej powiedzieć: pismo ezdraszowe (sugeruję się Chrztem Janowym) czy ezdriańskie (tj. jak od słowa Mesjasz – mesjański)?
To prawda, że przymiotnik od nazwy własnej może być tworzony dwoma środkami – przez dodanie przyrostka -owy bądź -ański. Do podanych w pytaniu wzorów dodałabym: Janowy, ale też: judaszowy, augiaszowy, fidiaszowy, jowiszowy. Również -ański znajduje umotywowanie nie tylko w mesjański, ale też w: kartezjański, kopernikański, luterański, osmański, cezariański, ammański. Dodać warto, że przymiotniki na -owy są bardziej „czytelne”, mam na myśli zachowanie bez zmian bazy słowotwórczej: Fidiasz+owy, Ptolemeusz+owy, też: Ezdrasz+-owy, podczas gdy dołączenie formantu -ański wiąże się z nieraz ucięciem części bazy, por. Kartezjusz → kartezjański, też Ezdrasz → Ezdriański. Zatem z punktu widzenia przejrzystości formalnej lepszy jest przymiotnik Ezdraszowy. Argumentem jest również uzus. Już od dawna funkcjonują w polszczyźnie połączenia: księga Ezdraszowa, modlitwa Ezdraszowa, zatem również pismo Ezdraszowe.
Użycie małej bądź dużej litery wiąże się z rodzajem przymiotnika. Gdy chodzi o wskazanie właściciela, autora, twórcy (przymiotniki dzierżawcze), piszemy: Sabałowe bajania, Miłoszowa poezja. Małą literą piszemy przymiotniki jakościowe (odpowiadające na pytanie: jaki?), np. ogród jordanowski, syzyfowe prace, homeryckie porównanie. Wyraz Ezdraszowy funkcjonuje jako przymiotnik dzierżawczy, jako synonimy możemy traktować wyrażenia: księga Ezdraszowa i księga Ezdrasza.
Krystyna Kleszczowa
Słowotwórstwo2011-03-05
Jak nazywa się osoba grająca w squasha? Czy jest to squashysta, squashista, a może poprawny jest jeszcze inny wariant? Squash to sport, którego popularność w naszym kraju stale wzrasta. W ubiegłym roku w Polsce wybudowano ok. 120 klubów, zaś w bieżącym powstanie ich zapewne jeszcze większa liczba. W związku z tym warto użytkowników klubów squashowych odpowiednio nazwać.
Urabiający odrzeczownikowe nazwy wykonawców czynności przyrostek -ista ma oboczną postać -ysta, która pojawia się po spółgłoskach: ~rz (aferzysta), (montażysta), ~dż (brydżysta), ~c (publicysta), także ~sz (faszysta, taszysta). Kłopot w tym, że choć squash w wymowie ma na końcu ~sz, pisownia pożyczki angielskiej nie uległa jeszcze spolszczeniu i dziwnie wygląda połączenie squash z wariantywną postacią przyrostka -ysta (squashysta). W takim wypadku lepiej dołączać postać pierwotną, jak w keyboardzista, rugbista, snowboardzista, zatem wyraz squashista wydaje się lepszy.
Krystyna Kleszczowa
Słowotwórstwo2011-03-05
Jak poprawnie używa się: pro-klientowska czy pro-kliencka?
Przede wszystkim podane propozycje są błędnie zapisywane, bo człon pro- pisze się łącznie z następującym po nim wyrazem, por. proamerykański, proarabski, prorządowy.
Problemem jest dobór przyrostka przymiotnikowego od rzeczownika klient. W Uniwersalnym słowniku języka polskiego odnotowane są dwie postaci przymiotnika:
kliencki pot. przym. od klient w zn. 1: ○ Uprawnienia klienckie.
klientowski przym. od klient tylko w zn. 1: ○ Reklamacje, uprawnienia klientowskie.
Przy pierwszej formie jest informacja, że to wyraz potoczny, a więc w oficjalnym języku, bo chyba o taki chodzi, lepsza jest forma proklientowski. Okazuje się jednak, że w Internecie częściej używany jest przymiotnik prokliencki i to wcale nie potocznie. Należy zatem ostrożnie traktować informację o potocznym charakterze wyrazu. Obie postaci są poprawne, a która się ustabilizuje, trudno w tej chwili orzekać. Lingwiści nie lubią prognozować.
Krystyna Kleszczowa
Słowotwórstwo2011-02-26
W jaki sposób zostały utworzone obecne w wielu nazwach słowa typu Nautica, Nordica itp.? Domyślam się, że ich źródłosłów jest łaciński (np. nauta = żeglarz), ale skąd końcówki -ica? Czy na podobnej zasadzie można by utworzyć nazwy Amberica lub Jantarica? I czy skoro jest Polonia - nazwa państwa i Polonica (w znaczeniu dokumentów w jęz. polskim, ale też występujące często jako część nazwy własnej) to mogłoby być również Pomerania i Pomeranica? Zajmuję się tworzeniem nazw i nie chciałabym popełnić błędu.
Co do słowa Pomeranicus (od łac. Pomerania) – zostało ono utworzone za pomocą tego samego formantu, który zbudował łaciński przymiotnik Polonicus (od łac. Polonia), a jego forma Pomeranica funkcjonuje m.in. w tytułach współczesnych periodyków – por. np. Acta Mathematica Pomeranica (czasopismo naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego). Wydaje się, że w podobny sposób mogłyby zostać utworzone przymiotniki odrzeczownikowe Amberica i Jantarica. Jeśli chodzi o postać Nautica, pochodzi ona od gr. nautikós znaczącego ‘okrętowy, żeglarski’, co z kolei od naútēs – ‘żeglarz’. Źródłosłowu formy Nordica należałoby szukać w ang. Nordic bądź niem. Nordisch.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-02-26
Mam problem z określeniem jednowyrazowym mieszkańca Arktyki. Mieszkaniec Azji - to Azjata, mieszkaniec Europy - Europejczyk, a mieszkaniec Arktyki - to?
Od nazwy miejscowej Arktyka nie tworzy się nazw mieszkańców.
Joanna Przyklenk

1 2 3 4 5 6