Najczęściej zadawane pytania (223) Ortografia (554) Interpunkcja (187) Wymowa (68) Znaczenie (240) Etymologia (294) Historia języka (24) Składnia (309) Słowotwórstwo (127) Odmiana (314) Frazeologia (125) Poprawność komunikacyjna (182) Nazwy własne (411) Wyrazy obce (87) Grzeczność językowa (35) Różne (158) Wszystkie tematy (3115)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Słowotwórstwo2015-02-16
Jest rusyfikacja, jest germanizacja, a jak się nazywa narzucanie, przyjmowanie i przyswajanie kultury angielskiej i języka angielskiego? Anglicyzacja?
W pytaniu o anglicyzację nawiązuje Pan do rusyfikacji oraz germanizacji, wyrazów o długiej tradycji, notowanych już w tzw. Słowniku warszawskim z początku XX wieku. Oba wyrazy są pożyczkami z języka francuskiego: rusyfikacja ← russification, germanizacjagermanisation. Faktycznie, w słownikach współczesnej polszczyzny brakuje wyrazu anglicyzacja, nie znajdziemy go też w „Korpusie języka polskiego PWN”, ale, ku mojemu zdumieniu, w internecie jest ponad 700 poświadczeń! Okazuje się, że wyraz jest już całkiem nieźle zadomowiony w polszczyźnie. Wzorcami były nie tylko wymienione wcześniej rusyfikacja i germanizacja, bo w „Uniwersalnym słowniku języka polskiego” znajdziemy leksemy: amerykanizacja, ukrainizacja, polonizacja, sowietyzacja, już bez adnotacji, że to pożyczki. Ich budowa jest dość przejrzysta. Przed przyrostkiem -acja pojawia się puste znaczeniowo -iz-/ -yz- (fachowo morfem taki zwie się konektywem), zatem: poloń-iz-acja, amerykań-iz-acja itd. I wedle tego wzoru powstało: anglic-yz-acja. Jak widać, neologizm zbudowany jest zgodnie z zasadami słowotwórczymi polszczyzny.
Krystyna Kleszczowa
Słowotwórstwo2015-02-16
Od dłuższego czasu próbuję znaleźć nazwę mieszkańców Ząbek (miasto nazywa się Ząbki). Najczęściej pojawiają się dwa określenia: ząbkowianie i ząbczanie. Jednak żadna z tych nazw chyba nie jest oficjalna. Czy istnieje określenie dla mieszkania tego miasta, czy należy używać sformułowania mieszkaniec Ząbek?
W poradniach językowych często pojawiają się pytania o poprawność nazw mieszkańców: jak nazwać mieszkańca Żor (żorzanin?), Bornego-Sulinowa (bornianin?), Ostrowca Świętokrzyskiego (ostrowczanin?), Bielsko-Białej (bielszczanin?), Łomży (łomżanin?), Kartuz (tu pytający podał aż trzy warianty: kartuzjanin, kartuzianin, kartuziak?). A warto dodać, że pytają mieszkańcy tychże miejscowości, co niewątpliwie świadczy o wygasaniu reguły słowotwórczej, mówimy raczej mieszkaniec Łomży, człowiek z Łomży.
Najczęściej do nazwy miejscowości dołączamy formant -anin, zatem od Ząbki powinno się tworzyć formy ząbczanin, ząbczanie, podobnie jak: Toruń – torunianin, torunianie. Rzadziej stosowane są inne formanty, por. Warszawa – warszawiak, Wrocław – wrocławiak, to raczej w stylu potocznym, też -czyk (londyńczyk, florentczyk).

Słowotwórstwo2015-02-16
Szanowni Państwo,
pewien autor utworzył przymiotnik w odniesieniu do pojęcia szkoła z Salamanki (zjawisko w historii myśli politycznej, ekonomicznej) – szkoła salamantyńska. Nie spotkałam takiego określenia. Czy ta forma jest poprawna?
Z wyrazami szacunku, MF
Tworzenie przymiotników od nazw miejscowości to częsty problem użytkowników polszczyzny; wątpliwości budzą przymiotniki od polskich nazw, a co dopiero od nazw obcych. Wzorem dla przymiotnika od nazwy Salamanka mogłyby być:
milówecki od Milówka,
narewecki od Narewka,
nowinecki od Nowinka,
olszówecki od Olszówka,
mikołajecki od Mikołajki,
zatem salamanecki od Salamanka.
Postać salamantyńska nawiązuje do form na ~yński: argentyński, abisyński, bizantyński, florentyński, tyle że tam albo jest przyrostek -ski (argentyński, abisyński, palestyński), albo -yński z wymianą c:t (bizantyński, florentyński). Jest to tylko nawiązanie, bo tworzenie przymiotnika przyrostkiem -tyński nie jest uzasadnione. Jednak ze zdumieniem stwierdziłam, że w internecie funkcjonuje wyrażenie szkoła salamantyńska! Cóż, zdarza się, że w języku środowiskowym pojawiają się terminy utworzone wbrew regułom danego języka.
Słowotwórstwo2015-02-12
Jest rusyfikacja, jest germanizacja, a jak się nazywa narzucanie, przyjmowanie i przyswajanie kultury angielskiej i języka angielskiego? Anglicyzacja?
W pytaniu o anglicyzację nawiązuje Pan do rusyfikacji oraz germanizacji, wyrazów o długiej tradycji, notowanych już w tzw. Słowniku warszawskim z początku XX wieku. Oba wyrazy są pożyczkami z języka francuskiego: rusyfikacja ← russification, germanizacja ← germanisation. W słownikach współczesnej polszczyzny brakuje wyrazu anglicyzacja, nie znajdziemy też go w „Korpusie języka polskiego PWN”, ale, ku mojemu zdumieniu, w internecie jest ponad 700 poświadczeń! Okazuje się, że wyraz jest już całkiem nieźle zadomowiony w polszczyźnie. Wzorcami były nie tylko wymienione wcześniej rusyfikacja i germanizacja, bo w „Uniwersalnym słowniku języka polskiego” znajdziemy leksemy amerykanizacja, ukrainizacja, polonizacja, sowietyzacja, już bez adnotacji, że to pożyczki. Ich budowa jest dość przejrzysta. Przed przyrostkiem -acja pojawia się puste znaczeniowo -iz-/ -yz- (fachowo morfem taki zwie się konektywem), zatem: poloń-iz-acja, amerykań-iz-acja itd. I wedle tego wzoru powstało anglic-yz-acja. Jak widać, neologizm zbudowany jest zgodnie z zasadami słowotwórczymi polszczyzny i najwidoczniej w języku potrzebny, skoro ma poświadczenia użycia.

Słowotwórstwo2014-11-08
W mojej pracy naukowej używam terminu z języka angielskiego Buddhist Hybrid Sanskrit – jest to wytwór powstały z połączenia z sanskrytu klasycznego i języków lokalnych (średnioindyjskich). Jak powinnam przetłumaczyć ten termin poprawnie na język polski: jako „hybrydowy czy hybrydyczny?
W języku polskim przymiotniki odrzeczownikowe mają rożne formanty.
Forma hybrydowy znajduje motywację w parach: naukowy ← nauka, patentowy ← patent, programowy ← program, renesansowy ← renesans, marionetkowy ← marionetka itd.
Formę hybrydyczny motywują pary: artystyczny ← artysta, automatyczny ← automat, dramatyczny ← dramat despotyczny ← despota, geometryczny ← geometria. Pokazując tu motywację słowotwórczą, abstrahuję od faktycznej drogi powstania przytaczanych przymiotników. Są to pożyczki: artystyczny od fr. artistique, automatyczny od fr. automatique, dramatyczny od fr. dramatique, despotyczny od gr. despotikós ‘władczy’, geometryczny od łac. geometricus.
W „Uniwersalnym słowniku języka polskiego” mamy dwa przymiotniki od rzeczownika hybryda: hybrydowy i hybrydyczny – autor hasła przytacza połączenia: postacie hybrydowe, hybrydowy charakter czegoś, hybrydowe formacje słowotwórcze, przy haśle hybrydyczny jest natomiast odesłanie do hybrydowy.
Gdyby patrzeć na możliwości słowotwórcze polszczyzny, można by jeszcze zaproponować przymiotnik hybrydalny (przytoczony jest w „Słowniku gniazd słowotwórczych współczesnego języka ogólnopolskiego”). I dla tego przymiotnika znaleźć można wzory, np. kulturalny ← kultura, figuralny ← figura, fenomenalny ← fenomen.
Jak w takim przypadku decydować przy tłumaczeniu angielskiego Buddhist Hybrid Sanskrit? Najlepiej wybrać formę, która jest w powszechnym użyciu (hybrydowy?). Jeżeli w dziedzinie, którą Pani uprawia, nie ma jeszcze utrwalonej ususem formy przymiotnika, może się Pani decydować na jedną z trzech podanych w odpowiedzi. Wszystkie są poprawne!
Słowotwórstwo2014-11-08
Szanowni Państwo, według słowników języka polskiego, a także zgodnie z nazewnictwem fachowym, którym posługują się hodowcy i znawcy tematu, kaczuszka oznacza młodą kaczkę (czyli pisklę kaczki płci żeńskiej) oraz, rzecz jasna, zdrobnienie od słowa kaczka. Słowniki języka polskiego jako synonim kaczuszki podają słowo kaczusia, które również jest zdrobnieniem od kaczki. W związku z tym: czy kaczusia w rozumieniu słownika języka polskiego oznacza (podobnie jak kaczuszka) młodą kaczkę, tzn. pisklę kaczki płci żeńskiej?
Pewnie, że możemy mówić o młodej kaczce w sposób spieszczony kaczusia, zresztą na wzór kurczaczek, pisklaczek. Inna rzecz, że zdrobnienia i spieszczenia nie zawsze muszą się odnosić do istot młodych, często bowiem nazywamy pieszczotliwie i zdrobniale istoty w starszym wieku (także ludzkie), o ile tylko pragniemy wyrazić pozytywne emocje z nimi związane. Hodowcy mogą używać formy zdrobniałej, lecz zapewne w komunikacji fachowej ii oficjalnej nie użyją formy spieszczonej.
Słowotwórstwo2014-10-10
Jak nazwać osobę cierpiącą na migreny: migrenikiem czy migrenowcem?
Brak w słownikach (dawnych również) nazwy człowieka chorującego na migrenę. Inna sprawa, że generalnie w polszczyźnie rzadkie są nazwy ludzi chorujących na jakąś chorobę, brak np. nazwy człowieka, który ma grypę, anginę, szkarlatynę, świnkę – wymieniam tu choroby częste, których nosicieli warto by jakoś nazwać. Nazw nie ma, mówimy omownie: chory na grypę, chorujący na anginę. Nie znaczy to, że w ogóle brak takich nazw, czego przykładem niech będą terminy medyczne: gastryk «człowiek chory na przewlekłą chorobę żołądka lub jelit»; hemofilik «człowiek chory na hemofilię; hemofilityk»; syfilityk «człowiek chory na syfilis» paraplegik «człowiek chory na paraplegię». Warto zwrócić uwagę na fakt, że często są to pożyczki, por. diabetyk (fr. diabétique) «człowiek chory na cukrzycę»; sklerotyk (fr. sclérotique) «człowiek chory na sklerozę». W polskim języku ogólnym są to najczęściej nazwy nieoficjalne, potoczne, np. gruźlik «mężczyzna chory na gruźlicę, zwykle na gruźlicę płuc»; cukrzyk «człowiek chory na cukrzycę; diabetyk». Wśród tych potocznych nazw znajdują się również leksemy zakończone na ~owiec: wrzodowiec «człowiek chory na chorobę wrzodową przewodu pokarmowego»; nerkowiec «człowiek chorujący na nerki»; sercowiec «człowiek z wadą serca, chorujący na serce». Przytaczam je, bo zapewne one stały się wzorcem dla migrenowiec. Internet pokazuje, że to wyraz dość często używany. Słowa migrenik nie znalazłam w Internecie. Gdyby zatem kierować się poczuciem językowym, podpartym użyciem, trzeba by zaakceptować neologizm migrenowiec.
Słowotwórstwo2014-10-05
Ostatnio często spotykam się ze słowem apostołka, np. mówi się, że s. Faustyna jest Apostołką Bożego Miłosierdzia. Czy jest to forma poprawna?
Forma apostołka w znaczeniu ‘zwolenniczka jakiejś idei’ jest poprawna, o czym niech świadczą cytaty ze „Słownika języka polskiego” pod. red. Witolda Doroszewskiego:
Apostołka emancypacji oświadczyła Madzi, że nie może nadal utrzymywać przyjaznych stosunków z osobą nie szanująca kobiecej godności” (B. Prus „Emancypantki”).
„Z namaszczeniem kapłanki a zapałem apostołki przeplatała lekcje języków, geografii i arytmetyki długimi mowami o pracy, miłosierdziu, braterstwie ludzi” (E. Orzeszkowa „Panna Antonina. Pisma zebrane”).
Dodam, że wyraz ten znajduje się w gnieździe słowotwórczym APOSTOŁ („Słownik gniazd słowotwórczych współczesnego języka ogólnopolskiego. Gniazda odrzeczownikowe”. Kraków 2001). Nie w każdym słowniku znajdziemy ten wyraz, ale wiadomo, że nie ma słownika, który by rejestrował wszystkie wyrazy.
Wyraz apostołka utworzony jest typowym dla języka polskiego przyrostkiem -ka, dołączanym do nazwy męskiej, por. opiekun → opiekunka, obywatel → obywatelka, towarzysz → towarzyszka.
Słowotwórstwo2014-10-03
Czy poprawna jest forma immatrykulant?
Immatrykulacja to wpisanie w poczet studentów wyższej uczelni, a także uroczystość przyjęcia nowych studentów na pierwszy rok studiów. Osobę, która zostaje wpisana w poczet studentów, można nazwać immatrykulantem. Formy takiej nie odnotowują słowniki, lecz wyraz immatrykulant jest utworzony poprawnie, choć ten model słowotwórczy nie jest licznie reprezentowany w polszczyźnie. Na ogół rzeczowniki osobowe na -ant to nazwy wykonawców czynności, por. projektant od projektować, defraudant od defraudować, konsultant od konsultować, asekurant od asekurować się, debiutant od debiutować, emigrant od emigrować, demonstrant od demonstrować (z punktu widzenia historii języka są to pożyczki, głównie niemieckie, ale też francuskie, dla przytoczonych tu: niemieckie Defraudant, Assekurant, Debütant, Demonstrant, francuskie: émigrant, consultant). Nazw osobowych, a do takich należy neologizm immatrykulant ‘ten, kto jest immatrykulowany’, jest mało, ale można wskazać przykłady, takie jak aresztant, ewakuant, nobilitant.
Słowotwórstwo2014-04-01
Jak w języku polskim tworzy się przymiotniki od wieków I-X. Jeśli mówimy dziewiętnastowieczny pisarz, to czy można także powiedzieć dwu-, trzy-, czterowieczny filozof? Wydaje mi się, że jeśli coś jest czterowieczne, oznacza to, że trwa czterysta lat. A co z pierwszowiecznym?
W pytaniu zawarty jest problem formacji potencjalnych. W użyciu są przymiotniki dwudziestowieczny, szesnastowieczny, piętnastowieczny, trzynastowieczny, można zatem utworzyć regułę: „weź liczebnik porządkowy, dodaj -wieczny, otrzymasz przymiotnik złożony, który wskazuje na dany wiek”. Problem w tym, że nie wszystko, co możliwe, funkcjonuje w języku. Jeżeli zatem użyjemy przymiotnika trzeciowieczny, utworzymy neologizm na wzór funkcjonujących już przymiotników. Wykorzystywanie potencji to przejaw kreatywnej postawy wobec języka, a nie błąd językowy. Ale uwaga! W pierwszym członie winien być liczebnik porządkowy, zatem neologizmy miałby mieć postać: pierszowieczny, drugowieczny, czwartowieczny itd. Dodać warto, że w użyciu można już spotkać takie wyrazy!

Słowotwórstwo2012-06-28
W języku polskim zadomowiło się już słowo barista, choć nie jest jeszcze tak popularne jak barman. Barista jest osobą, która zajmuje się profesjonalnym parzeniem i przygotowaniem kawy. Chciałabym zapytać, czy poprawne jest używanie przymiotnika od tego słowa, np. mówiąc o szkoleniach dla baristów. Czy można użyć określenia szkolenie baristyczne?
Spokojnie może Pani używać przymiotnika baristyczny.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-12-17
Czy wyrażenie couchowany występuje w polszczyźnie i czy jest prawidłowo utworzone?
Słowo couchowany nie jest notowane w słownikach języka polskiego, nie występuje także w Korpusie Języka Polskiego. W pytaniu brak informacji o znaczeniu, ale podejrzewam, że chodzi o derywat od angielskiego wyrazu coach ‘trener’, a nie couch ‘kanapa, leżanka’. Wniosek taki opieram na fakcie, że odnotowana jest forma coaching w znaczeniu ‘aktywna współpraca szefa z pracownikiem w celu eliminowania błędów w pracy i wspierania rozwoju pracownika’ (www.pwn.pl), leksem coaching notowany jest w Korpusie Języka Polskiego, jest też wykorzystany w nazwie nowego polskiego magazynu. Słownik 100 tysięcy potrzebnych słów pod redakcją Jerzego Bralczyka obok coaching podaje też przymiotnik coachingowy. W internecie znajdziemy czasownik coachować, powstały na bazie coach, a wtedy mamy już prostą drogę do postaci coachowany – imiesłowu przymiotnikowego biernego (analogicznie do: animowany od animować, liftowany od liftować). Zasadniczym kryterium przemawiającym na niekorzyść tego wyrazu jest kryterium wystarczalności, gdyż da się go zastąpić polskimi wyrazami trenowany lub szkolony. Ponadto angielski wyraz w połączeniu z polskim morfemem brzmi obco, a zapis i wymowa mogą przysparzać wielu trudności. Warto jednak zaznaczyć, iż wyraz coachowany pojawił się już w Internecie na portalach związanych z biznesem oraz zarządzaniem, można zatem spodziewać się jego upowszechniania.
Anna Muschiol
Słowotwórstwo2011-12-14
Jaką poprawnie powinna nazywać się choroba wywołana przez bakterie z rodzaju Brucella: bruceloza czy brucelloza? Podobnie w przypadku Salmonelli: samoneloza czy salmonelloza? Czy jest jakaś reguła?
Poprawne formy wyrazów to: salmonelloza oraz bruceloza, obie notowane są w Uniwersalnym słowniku języka polskiego: salmonelloza – med. «choroba zakaźna, ostre zatrucie pokarmowe wywołane przez salmonelle» oraz bruceloza – med., wet. «choroba zakaźna zwierząt, głównie hodowlanych, lub choroba odzwierzęca u człowieka, wywoływane przez różne gatunki bruceli». Podstawą słowotwórczą słowa salmonelloza jest salmonella, z podwojoną głoską l, bruceloza pochodzi od słowa brucela, w którym nie ma podwojenia l.
Anna Muschiol
Słowotwórstwo2011-12-14
Nauka o chorobach drobiu to awiopatologia czy awipatologia?
Słowo pochodzi od wyrazów: łac. ăvĭs ‘ptak’ oraz patologia. W złożeniach tego typu zwykle pojawia się -o-, podobnie w wyrazach: fizjopatologia, neuropatologia, psychopatologia, socjopatologia. Dodać warto, że w Internecie znajdziemy wiele poświadczeń właśnie awiopatologii, natomiast brak *awipatologii (w Korpusie Języka Polskiego PWN wyrazy te nie pojawiły się).
Anna Muschiol
Słowotwórstwo2011-12-13
Proszę o wyjaśnienie zagadnienia ze słowotwórstwa. Chodzi mi o wyrazy mądry i mądrość – który z tych wyrazów jest podstawowy, który pochodny? Czy mądrość to cecha człowieka mądrego, czy mądry to ktoś, kogo cechuje mądrość? W ćwiczeniach z języka polskiego jest schemat, który wskazuje, że mądry to wyraz podstawowy do wyrazu mądrość, jednak na jednej z lekcji pojawiły się wątpliwości. Jak wytłumaczyć je uczniowi?
Zdecydowanie podstawowy jest przymiotnik mądry, i to zarówno formalnie, jak i semantycznie. A wytłumaczyć to uczniom można bardzo prosto – wyraz mądry ma tylko rdzeń mądr- i końcówkę -y, zaś mądrość ma w sobie ten sam rdzeń leksykalny oraz dodatkowo formant -ość- i dopiero końcówkę (tu: zerową), czyli jego budowa jest bardziej złożona. Wniosek: to mądrość jest pochodna, bo ma to, co mądry, a przy okazji coś więcej. Zatem definicja słowotwórcza będzie wyglądała: mądrość – cecha człowieka mądrego.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-10-29
Czy istnieje taki wyraz jak grzybopodobne?
Wyraz złożony grzybopodobne jest utworzony zgodnie z systemem polszczyzny i jest najzupełniej poprawny. Czyli istnieje on jako wyraz języka polskiego.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-30
Często używa się przymiotnika postapokaliptyczny na określenie różnego rodzaju zdarzeń, rzeczy, zjawisk dziejących się po globalnej katastrofie. Kilka razy spotkałem się jednak również z rzeczownikiem postapokalipsa. Czy taki wyraz złożony jest w języku polskim uprawniony? A jeżeli tak, co ww. słowo oznacza?
Wyraz postapokalipsa jest zupełnie poprawny (podobnie jak postmodernizm, postkolonializm) i będzie nazwą tego, co ma wydarzyć się po apokalipsie, nazwą czasów poapokaliptycznych.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-30
Dziś spierałam się z mężem, czy jest poprawna wersja: Będzie dziś pochmurnie. Wydaje mi się, że mówi się pochmurno.
Obie wersje: pochmurno oraz pochmurnie są poprawne.
Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-29
Czy słowo natychmiastowo jest poprawne? Czy jest to przysłówek utworzony błędnie od przysłówka natychmiast?
Formy natychmiastowo nie notują Uniwersalny słownik języka polskiego (red. S. Dubisz, 2008), Słownik współczesnego języka polskiego pod red. B. Dunaja (1996), Słownik języka polskiego Szymczaka (1994) ani też Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny (red. H. Zgółkowa, 1994–2005). Brak jest jakichkolwiek odnośników do tego przysłówka także w najnowszych wydaniach Słownika ortograficznego PWN. Znaleźć go jednak można w Słowniku języka polskiego Witolda Doroszewskiego, gdzie wyraz natychmiastowo występuje jako rzadszy synonim od natychmiast, z następującym przykładem użycia: „Tysiące myśli latało mi po głowie, język nie mógł nadążyć z ich wypowiadaniem. Wiele z nich przepadło nie dopowiedzianych, zapomnianych natychmiastowo”.
Omawiane słowo to przysłówek utworzony w sposób zgodny z regułami słowotwórczymi języka polskiego od przymiotnika natychmiastowy (por. obecność hasła natychmiastowo w Słowniku gramatycznym..., red. Z. Saloni i in.), a o obecności i żywotności tego wyrazu w najnowszej polszczyźnie świadczy znaczna liczba jego wystąpień m.in. w Narodowym Korpusie Języka Polskiego (www.nkjp.pl).
Żaneta Lerche, Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-29
SOJP dopuszcza dwie formy zapisu rzeczownika big-beat lub bigbit. Jaka jest poprawna forma zapisu przymiotnika pochodzącego od tego rzeczownika: czy również dwojaka: big-beatowy lub bigbitowy, czy wyłącznie bigbitowy.
Tylko jedna forma przymiotnikowa wyrazu big-beat jest poprawna, a mianowicie forma bigbitowy.
Sławomir Duda

1 2 3 4 5 6 7