Wydawnictwa przygotowane w latach 2001-2004 w
Zakładzie Filmoznawstwa i Wiedzy o Mediach

[książki wydane w latach 1998-2000]

Czeska myśl filmowa. Tom 1: Obrazy, obrazki, obrazeczki. Red. A. Gwóźdź, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005.

   Układ niniejszej antologii nie respektuje podziałów, jakie stosowano dotąd w periodyzacjach historii filmu (daty ważniejszych wydarzeń politycznych i wynalazków technicznych), ani nie uwzględnia utrwalonych kategoryzacji związanych z instytucjonalizacją wiedzy o filmie (historia i teoria filmu, krytyka filmowa). Kluczem doboru tekstów są raczej sposoby kontekstualizacji  filmu jako medium i zjawiska kulturowego; innymi słowy: próba odpowiedzi na pytanie, jakie wyobrażenia o istocie i funkcjach medium można zrekonstruować na podstawie wypowiedzi o filmie danego czasu

   Wszystkie grupy tekstów łączy więc sposób rozumienia filmu jako medium z jednej i zjawiska kulturowego z drugiej strony: postrzeganie go jako narzędzia masowej edukacji i poszerzania percepcji (rozdział pierwszy), nowego środka wyrazu i tematu poezji (rozdział drugi), optymalnego instrumentu konstrukcji funkcjonalistycznych lub walki ideologicznej (rozdział trzeci), nowego medium językowego (rozdział czwarty), wreszcie źródła ujęć alternatywnych, akcentujących te aspekty medium, które oddalają je od norm klasycznego filmu narracyjnego, zbliżając do multimedialnej i interaktywnej sztuki współczesnej (rozdział piąty).

 (Fragment Wprowadzenia)

 

Historie celuloidem podszyte. Z dziejów X muzy na górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. 

Red. Andrzej Gwóźdź, Wydawnictwo RABID, Kraków 2005.

Już po raz piąty zapraszamy czytelników do wędrówki po historii kina na Górnym Śląsku i - po kilkuletniej przerwie - także po sąsiedzkim Zagłębiu Dąbrowskim. Tym razem jeszcze na krótki wypad do Wrocławia, dzięki któremu górnośląskie dzieje jawią się w nowych, szerszych kontekstach historyczno-kulturowych. Podobnie jak w poprzednich tomach, proponujemy wgląd w różnorakie oblicza górnośląskiej X muzy: od rekonesansów źródłowych, dzięki którym niemal pewnie możemy wyrokować o początkach kina na Górnym Śląsku (i we Wrocławiu), poprzez studium historycznofilmowe oraz artykuły problematyzujące wybrane zagadnienia kultury filmowej, po szkice do portretów artystów, których losy pozostają cząstką górnośląskiego pejzażu filmowego, ale i szerzej przecież - kulturowego.

 

 Filmorób, czyli kino nieustające Rainera Wernera Fassbindera. Red. A. Gwóźdź, Wydawnictwo Rabid, Kraków 2005.

 O wielu sprawach i filmach piszemy w Filmorobie..., ale wiele przyszło nam pominąć. Nie piszemy szerzej albo w ogóle na przykład o jego wspaniałych serialach telewizyjnych, o adaptacjach klasyki dramaturgii światowej, i o wielu innych jeszcze dziełach, zwłaszcza ze środkowego okresu twórczości. Ale jak tu w jednej książce zmieścić całego Fassbindera! Jest to więc wybór z Fassbindera, wypisy z kilkunastu jego filmów i sporo pomysłów, z których przyjdzie korzystać przy kolejnych odsłonach jego spuścizny. W żadnym jednak razie nie przewodnik po jego kinie, bo to byłaby rzecz karkołomna, praktycznie niemożliwa. Tej twórczości nie da się oswoić w poetyce bedekera - ją trzeba smakować powoli, czasem w mozole i trudzie, zresztą bez nadziei na to, że efekt będzie szybki i murowany. I najlepiej jeśli tym przewodnikiem będzie sam Fassbinder.

 

(Fragment Wstępu)

Andrzej Gwóźdź: Technologie widzenia, czyli media w poszukiwaniu autora: Wim Wenders. Wydawnictwo Universitas,  2004.

Problematyka książki dotyczy przemian kultury audiowizualnej wobec ewolucji praktyk i technologii obrazowych zapoczątkowanych w XIX wieku przez kino. Chodzi zwłaszcza o cyrkulowanie obrazów między mediami oraz kształtowanie się rozmaitych sposobów widzenia inicjowanych przez coraz to nowe aparaty. Filmy Wima Wendersa zostają przywołane jako przykład twórczości, która w sposób wyjątkowo atrakcyjny tematyzuje podobne zagadnienia, sama - niezwykle intensywnie - podlegając oddziaływaniu syndromu technokulturowego w tym względzie. 

     Celem Technologii widzenia... jest rekonstrukcja kulturowych aspektów funkcjonowania ikonosfery ruchomych obrazów w historii X muzy, wsparta refleksją nad cywilizacją ekranów epoki kina i mediów elektronicznych. Książka jest adresowana do szerokiej rzeszy humanistów, zwłaszcza kulturoznawców, historyków i teoretyków sztuki, teoretyków komunikowania, a także miłośników kina .

 

 

 Kino niemieckie w dialogu kultur. Red. A. Gwóźdź, Wydawnictwo Rabid, Kraków 2004.

Kino niemieckie należy wciąż do słabo u nas rozpoznanych i opisanych. Wskutek konfliktów politycznych, a potem embarga nałożonego na obydwie kinematografie niemieckie - choć skazane na sąsiedztwo - nie stanowi (z wyjątkiem klasyki lat dwudziestych) tradycji żywej. Książka niniejsza próbuje przywrócić pamięć kinematografii niemieckich w obrębie całej niemal historii X muzy. Podzielona na trzy części, obejmuje ogólne zjawiska, nurty i tendencje w kinie niemieckim (np. przedwojenny film fantastycznonaukowy, kino proletariackie Republiki Weimarskiej, kult ciała w kinie lat 20. i 30., powojenny Heimatfilm, nurt kontestatorski lat 60. i 70.), proponuje interpretacje dawnych i najnowszych utworów filmowych (m.in. Leni Riefenstahl, Rainera Wemera Fassbindera, Wernera Herzoga, Wima Wendersa, Margarethe von Trotty, Toma Tykwera), tropi wreszcie problemy wynikające ze styku obydwu kultur filmowych (np. przedwojenne pogranicze filmowe na Górnym Śląsku, wizerunki Polski w filmach dokumentalnych, „niemieckie" filmy Andrzeja Wajdy). Książka dla wszystkich zainteresowanych historią i współczesnością europejskiego kina.

Jakub Zajdel: Film w uniwersum światów możliwych. Wydawnictwo Szumacher, Kielce 2003.

„Podjąłem się rozpatrzenia zagadnień związanych z interpretacją fikcji filmowej w świetle koncepcji światów możliwych będąc przekonanym, że pojęcie możliwości należy do grona pojęć pozwalających najtrafniej opisać współczesną cywilizację zachodnią. Kształtowanie jej rozwoju inicjowane jest bowiem w coraz większym stopniu sygnałami płynącymi ze sfery możliwości, a dotyczącymi w największym natężeniu ideologii, ekonomii i techniki. W ideologii zarysowała się tendencja do unikania takich określeń idei i działań, które ustanawiają cos ostatecznie i nieodwołalnie. (...) Drugim impulsem, który skłonił mnie do podjęcia kwestii fikcji filmowej i światów możliwych, był zamiar sformułowania interpretacji odbioru przekazów audiowizualnych, która w jak najmniejszym stopniu ograniczałaby wielość i różnorodność odniesień pomiędzy komunikatami. Celem moim było uchwycenie takiej sytuacji odbiorczej, w której odbiorca na przykład w trakcie oglądania i po obejrzeniu filmu fabularnego może porównać przebieg zdarzeń w danym utworze z innym ich przedstawieniem, nie ograniczając się do relacji wewnątrzgatunkowych i wewnątrzrodzajowych.”
 (Fragment wstępu)

Filmowcy i kiniarze. Z dziejów X muzy na Górnym Śląsku. Red. A. Gwóźdź, Wydawnictwo Rabid, Kraków 2004.

 Czwarty tom serii poświęconej dziejom X Muzy na Górnym Śląsku koncentruje się wokół pierwszych kinematografów w regionie z jednej, i współczesnych filmowców z drugiej strony. I choć tematyka ta w tej serii pojawiała się już wcześniej, to dopiero książka Filmowcy i kiniarze poświęcona jej została w całości. Tytuł próbuje przerzucić symboliczny pomost między najdawniejszymi zjawiskami górnośląskiej kultury filmowej a współczesnym życiem filmowym w zestawieniu dwóch charakterystycznych zawodów związanych z kinem i nazw te zawody opisujących, z których druga ma już znaczenie wyłącznie historyczne.

Media-eros-przemoc. Sport w czasach popkultury. Wybór, wstęp i oprac. Andrzej Gwóźdź.
Wydawnictwo Universitas Kraków 2003.

Media i sport już od dziesięcioleci tworzą nieodłączny związek wskazujący na zależność sportu od przekaźników masowych, i odwrotnie. Kilkunastu autorów próbuje dociec kulturowo-antropologicznych oraz psychospołecznych źródeł i konsekwencji mediatyzacji sportu w kontekście kultury popularnej, a także zmierzyć się z teoretyczno-metodologicznymi problemami ich opisu i analizy. Przedmiotem refleksji są: piłka nożna, futbol amerykański, lekkoatletyka, wrestling, kolarstwo szosowe w ich uwikłaniach z różnorodnymi praktykami audiowizualnymi (głównie telewizją) i w rozmaitych perspektywach opisu - od strukturalizmu, poprzez teorię krytyczną, psychoanalizę, badania narratologiczne, studia genderowe, po kognitywizm. Czytelnik otrzymuje bogatą ofertę zagadnień ukazujących atrakcyjność problematyki medialnosportowej w perspektywie współczesnej wiedzy o kulturze, w tym zwłaszcza w kontekście erotyzacji i estetyzacji kultury popularnej.

Andrzej Gwóźdź: Obrazy i rzeczy. Film miedzy mediami. (Wydanie II). Universitas. Kraków 2003.

 Obrazy i rzeczy stanowią oryginalną propozycję refleksji nad filmem w kontekście dokonujących się elektronicznych i cyfrowych przełomów. Autor analizuje zarówno nowe sytuacje odbioru, w jakich znalazł się film w epoce zwanej ponowoczesną, jak i efekty spotkania współczesnych technologii komunikowania ze starym aparatem kina. O atrakcyjności książki decyduje nie tylko nowość podejmowanej problematyki, ale także próba rozpoznania antropologicznych i filozoficznych podstaw medialnych interfejsów. Pracę wypełniają interesujące przykłady z różnych praktyk audiowizualnych, a całości dopełnia ponad pięćdziesiąt ilustracji, głównie z materiałów wideo, które dokumentują omawiane zagadnienia. Wznowienie Obrazów i rzeczy zostało poprawione tak, by uwzględnić skalę przemian, jakie dokonały się w obrębie kultury audiowizualnej w okresie sześciu lat, które minęły od pierwszego wydania tej książki.

Barbara Kita: Między przestrzeniami. O kulturze nowych mediów. Wydawnictwo Rabid. Kraków 2003.

Książka „Między przestrzeniami” proponuje wędrówkę po współczesnym świecie wielości rzeczywistości i przestrzeni. Rekonstruując współczesne doświadczenia przestrzenne Autorka identyfikuje rozmaite tożsamości uczestnika współczesnej kultury audiowizualnej: nomady, turysty, miejskiego spacerowicza, człowieka „pomiędzy”... Spojrzenie na kulturę przez pryzmat audiowizualnej praktyki dekonstrukcyjnej czyni tę propozycję zarówno aktualną, jak i atrakcyjną.

Europejskie manifesty kina. Od Matuszewskego do Dogmy. Antologia. Wybór, wstęp i opracowanie Andrzej Gwóźdź. Wydawnictwo Wiedza Powszechna. Warszawa 2002.

 Antologia niniejsza stanowi krytyczne opracowanie czterdziestu jeden manifestów twórców filmowych ze stuletniej historii kina. Są wśród nich legendarne manifesty Ricciotta Canuda, Louisa Delluca i Grigorija Kozincewa, obrosłe tradycją wypowiedzi programowe Germaine Dulac i Alexandre'a Astruca, są filmowe manifesty futuryzmu, dadaizmu, surrealizmu, włoskiego neorealizmu, angielskich młodych gniewnych, francuskiej nowej fali, a także wybitnych autorów kina (od Georges’a Meliesa i Paula Wegenera, poprzez Johna Griersona, Jeana-Luca Godarda, po Andrzeja Wajdę i Wima Wendersa), oraz wiele innych. Większość z nich ukazuje się w języku polskim po raz pierwszy. Wszystkie niemal materiały zostały przetłumaczone z pierwodruków, a jeżeli okazało się to niemożliwe - z uznanych edycji krytycznych.
Europejskie manifesty kina okażą się z pewnością nie tylko bezcenną pomocą dla historyków filmu i myśli filmowej, badaczy sztuki, teoretyków kultury - słowem humanistów - ale stanowić będą także doskonały przewodnik po dziejach kultury filmowej dla samych twórców i najszerszych kręgów kinomanów.

Wiek ekranów.Przestrzenie kultury widzenia. Pod redakcją Andrzeja Gwoździa i Piotra Zawojskiego.
Wydawnictwo Rabid. Kraków 2002.

„Wiek ekranów” gromadzi ponad czterdzieści tekstów filmoznawców, teatrologów, estetyków, teoretyków kultury, architektów i lekarzy, poświęconych jednemu z najważniejszych fenomenów kultury naszych czasów: ekranom. Poruszane w książce problemy obejmują refleksję nad ekranami kinowymi, monitorami telewizyjnymi i komputerowymi, wykorzystaniem ekranów w teatrze, architekturze oraz medycynie. Ekran traktowany jest też jako metafora poznawcza w kontekście różnorakich praktyk komunikacyjnych, artystycznych oraz w obrębie dyskusji teoretycznych. Dlatego antologia ta może stanowić rodzaj wprowadzenia do ekranologii - nauki o ekranach wczoraj, dziś i jutro.

Alina Madej: Kino. Władza. Publiczność. Kinematografia polska w latach 1944-1949. Wydawnictwo Prasa Beskidzka, Bielsko-Biała 2002.

... Książkę Aliny Madej zatytułowaną "Kino. Władza. Publiczność. Kinematografia polska w latach 1944 -1949" uważam za dzieło oryginalne, niezwykle cenne i interesujące, bo odsłaniające nieznane fragmenty historii polskiego filmu i kina, więcej, reinterpretujące wiele faktów o ustalonej - jakby się zdawało - wymowie. Doskonałym tego przykładem jest zwrócenie uwagi na przedwojenne "polskie korzenie" idei upaństwowienia kinematografii.
W moim przekonaniu, jest to także książka dla bardzo szerokiego grona odbiorców. Jej poznawcza atrakcyjność i naukowa ranga sprawiają, że chciałoby ją mieć wśród swoich tytułów każde liczące się wydawnictwo w Polsce. Przy wszystkich cechach bardzo poważnej publikacji naukowej rozprawa Aliny Madej zawiera też mnóstwo szczegółów i barwnych wątków obyczajowych dotyczących np. rozpowszechniania filmów, scenariuszy filmów nigdy nie zrealizowanych ...
Prof. dr hab. Małgorzata Hendrykowska

Iwona Sowińska: Dźwięki i obrazy. O słuchaniu filmów. Wydawnictwo "Śląsk", Katowice 2002.

Dla "naoczności" naszej kultury "słuchowość", co zrozumiałe, nie jest alternatywą, którą w sposób odpowiedzialny można by lansować. Skoro jednak uznajemy audiowizualność za główną cechę współczesnej kultury, pozwólmy trzymać się za słowo. Audio-widzenie nie jest po prostu widzeniem; jest specyficznym trybem percepcji, ciągłą fluktuacją, wewnątrz której wzajemnemu przekształceniu ulega i to, co widziane, i to, co słyszane. Widzimy inaczej, ponieważ jednocześnie słyszymy, i odwrotnie. Film (dźwiękowy), forpoczta i poligon doświadczalny audiowizualności, oddala pokusę "czystego" oglądania, uniemożliwiając w tym samym ruchu "czyste" słuchanie.
Jest za wcześnie, by proklamować zasadniczą reorientację teorii filmu, a tym bardziej - teorii mediów. Jednak problem dźwiękowości zaistniał intensywniej niż do tej pory i fakt ten powinien być pojmowany jako część szerzej zakrojonego projektu: projektu nadwątlenia kulturowej hegemonii oka.
(Fragment wprowadzenia)

Odkrywanie prowincji. Z dziejów X muzy na Górnym Śląsku. Pod redakcją Andrzeja Gwoździa. Wydawnictwo RABID 2002.

Odkrywanie prowincji - trzeci już tom z serii poświęconej dziejom kina na Górnym Śląsku - nawiązuje do dwóch poprzednich: Nie tylko filmy, nie same kina... Z dziejów X muzy na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim (Katowice 1996) oraz Filmowe światy. Z dziejów X muzy na Górnym Śląsku (Katowice 1998). Pozwala to włączyć jego lekturę w obecne już wcześniej nurty tematyczne, co, rzecz jasna, nie przeszkadza w korzystaniu z tej książki jak z osobnej całości. Ale prawo serii sprawia, że z rozproszonych faktów coraz wyraźniej zaczynają się wyłaniać kontury szerszych struktur, że coraz częściej możliwa staje się lektura faz "długiego trwania" kultury filmowej w regionie, już nie tylko jej krótkich sekwencji.

Widzieć, myśleć, być. Technologie mediów. Wybór, wstęp i opracowanie Andrzej Gwóźdź. Wydawnictwo Uniwersitas, Kraków 2001.
Widzieć, myśleć, być stanowi kontynuację antologii: Po kinie?... (1994) oraz Pejzaże audiowizualne (1997), które ukazały się w tej samej oficynie. Zamieszczone teksty skupione są wokół kategorii widzialności i technologii, a motyw przewodni wyznacza rola "maszyn widzenia" w różnych formacjach kultury audiowizualnej XX wieku od tradycyjnego kina po Internet. Punkt ciężkości wyboru spoczywa na rozpoznaniach, które są nierozerwalnie powiązane z kulturowymi aspektami rozwoju mediów. Przedsięwzięciu patronuje Heideggerowskie "Pytanie o technikę, z jednej, oraz Foucaultowska analiza dyskursu, z drugiej strony. Antologia stanowi zarazem propozycję opisu  i analizy różnych porządków widzenia w kulturze audiowizualnej przełomu wieków, tworzących określone style kultury. W tym sensie można ją czytać jako zbiór refleksji na temat technologii widzenia naszych czasów. Książka przeznaczona dla wszystkich zainteresowanych kultur± współczesną, nieodzowna w warsztacie każdego humanisty.

powrót do strony głównej